Ο διαλεκτικός υλισμός (ματεριαλισμός) είναι η γενική θεωρία, η κοσμοθεωρία, των μαρξιστικών - λενινιστικών κομμάτων. Ό διαλεκτικός ματεριαλισμός ονομάστηκε έτσι, γιατί ο τρόπος με τον οποίο παρατηρεί τα φαινόμενα της φύσης (η μέθοδος του, δηλαδή, εξέτασης και γνώσης των φαινομένων) είναι διαλεκτικός, και η αντίληψη, η εξήγηση που δίνει στα φαινόμενα της φύσης, η θεωρία του είναι ματεριαλιστική.
Ο ιστορικός υλισμός προεκτείνει τις αρχές του διαλεκτικού ματεριαλισμού στη μελέτη της κοινωνικής ζωής. Εφαρμόζει τις αρχές αυτές στα φαινόμενα της κοινωνικής ζωής, στη μελέτη της κοινωνίας, στη μελέτη της ιστορίας της κοινωνίας.
Εξηγώντας τη διαλεκτική τους μέθοδο, ο Μαρξ και ο Εγκελς αναφέρονται συχνά στον Χέγκελ, σαν τον φιλόσοφο που διατύπωσε τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της διαλεκτικής. Αυτό, ωστόσο δε σημαίνει πως η διαλεκτική του Μαρξ και του Εγκελς είναι η ίδια με τη χεγκελιανή διαλεκτική. Γιατί ο Μαρξ κι' ο Εγκελς δανείστηκαν απ’ τη διαλεκτική του Χέγκελ μόνο τον «λογικό πυρήνα» της, πετώντας το ιδεαλιστικό της φλούδι. Ό Μαρξ κι' ο "Εγκελς ανάπτυξαν τη διαλεκτική δίνοντας της ένα καινούργιο επιστημονικό χαρακτήρα.
Ή διαλεκτική μου μέθοδος, λέει ο Μαρξ, όχι μόνο διαφέρει βασικά από τη χεγκελιανή μέθοδο, αλλά, στην πραγματικότητα, είναι ακριβώς το αντίθετο. Για τον Χέγκελ, η κίνηση της σκέψης, που την προσωποποιεί με το όνομα της Ιδέας, είναι ο δημιουργός της πραγματικότητας, κι’ η πραγματικότητα δεν είναι παρά η φαινομενική μορφή της Ιδέας. Για μένα, αντίθετα, η κίνηση της σκέψης δεν είναι παρά η αντανάκλαση της πραγματικής κίνησης, που μεταφέρεται και μεταθέτεται στο μυαλό του άνθρωπου. (K. Marx: le Capital, Livre premier, Paris1938.)
Εξηγώντας και καθορίζοντας τον υλισμό τους, o Μαρξ κι' ο Εγκελς αναφέρονται συχνά στον Φόϋερμπαχ (Feuerbach), σαν στον φιλόσοφο που αποκατάστησε τα δίκαια του υλισμού. Αυτό, ωστόσο, δεν πάει να πει πως ο ματεριαλισμός του Μαρξ και του Εγκελς είναι ταυτόσημος, είναι ο ίδιος, με τον ματεριαλισμό του Φόϋερμπαχ. Στην πραγματικότητα, ο Μαρξ κι' ο Εγκελς δεν πήρα από τον υλισμό του Φόϋερμπαχ παρά μόνο τον «κεντρικό πυρήνα» του και τον αναπτύξανε σε μια επιστημονική φιλοσοφική θεωρία του υλισμού, απορρίπτοντας τις ιδεαλιστικές του θέσεις σχετικά με το ιδεολογικό μέρος, την ηθική και τη θρησκεία. Είναι γνωστό πως, παρ’ όλο που ο Φόϋερμπαχ ήταν υλιστής, στο βάθος στάθηκε πάντα ενάντιος στον χαρακτηρισμό του ματεριαλισμού. Πολλές φορές, ο Εγκελς είπε πως ο Φόϋερμπαχ «έμεινε αιχμάλωτος στα πεδίκλια της ιδεαλιστικής παράδοσης, αντίθετα με τη βάση του» (τη ματεριαλιστική), κι' ακόμα, πως «ο πραγματικός ιδεαλισμός του Φοϋερμπαχ» φαίνεται «μόλις φτάνουμε στη φιλοσοφία του της θρησκείας και στην ηθική του» (Fr Engels: Ludwig Feuerbach et la fin de la philosophie classique allemande, Paris1935)
Ή λέξη διαλεκτική βγαίνει από το αρχαίο ελληνικό «διαλέγομαι», που πάει να πει μιλάω, συνομιλώ, λογομαχώ για επιστημονικά πράματα. Στην αρχαιότητα, με τη λέξη «διαλεκτική» υπονοούσαν την τέχνη που μεταχειρίζονταν κανείς, μιλώντας, για να φτάσει στην Αλήθεια, ξεσκεπάζοντας και ξεπερνώντας τις αντιθέσεις, που έχουνε μέσα τους οι συλλογισμοί του αντίπαλου. Ορισμένοι φιλόσοφοι τής Αρχαιότητας φρονούσαν ότι η εύρεση των Αντιθέσεων, που βρίσκονται μέσα στη σκέψη και η σύγκρουση ανάμεσα στις αντίθετες γνώμες ήταν το καλύτερο μέσο για την ανακάλυψη της αλήθειας. Προεκτείνοντας τον διαλεκτικό αυτό τρόπο της σκέψης στη μελέτη των φαινόμενων της φύσης έχουμε τη διαλεκτική μέθοδο για τη γνώση της φύσης. Σύμφωνα μ' αυτή τη μέθοδο, τα φαινόμενα της φύσης βρίσκονται σε αιώνια κίνηση και σε αιώνια αλλαγή και η εξέλιξη της φύσης είναι το αποτέλεσμα της εξέλιξης των αντιθέσεων της φύσης, το αποτέλεσμα της αμοιβαίας ενέργειας των αντίθετων δυνάμεων της φύσης.
Απ’ την ίδια της την ουσία, η διαλεκτική είναι ολότελα το αντίθετο από τη μεταφυσική.
1ο) Ή μαρξιστική διαλεκτική μέθοδος έχει για χαρακτηριστικά της τα παρακάτω ουσιώδη σημεία, Α, Β, Γ, Δ.
Α) Αντίθετα από τη μεταφυσική, η διαλεκτική θεωρεί τη φύση όχι σαν μια τυχαία συσσώρευση αντικειμένων, φαινομένων που είναι χωρισμένα αναμεταξύ τους, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο και απομονωμένα, άλλα σαν ένα σύνολο ενωμένο, με συνάφεια. Με άλλα λόγια, ένα σύνολο όπου τα αντικείμενα και τα φαινόμενα είναι οργανικά δεμένα αναμεταξύ τους, αλληλεξαρτημένα και αμοιβαία καθορίζουν τις συνθήκες και τους όρους της υπόστασης τους. Το ένα επιδρά πάνω στο άλλο.
Γι' αυτό, σύμφωνα με τη διαλεκτική μέθοδο κανένα φαινόμενο της φύσης δεν μπορεί να κατανοηθεί εάν το εξετάσουμε απομονωμένο, έξω δηλαδή, από τα φαινόμενα που το περιβάλλουνε. Γιατί οποιοδήποτε φαινόμενο, σ' οποιοδήποτε κλάδο, μπορεί να χάσει κάθε του νόημα αν εξεταστεί έξω από τις γύρω του συνθήκες, αν δηλαδή, αποσπαστεί από τις συνθήκες αυτές. Κι’ αντίθετα, οποιοδήποτε φαινόμενο μπορεί να κατανοηθεί και να δικαιολογηθεί αν εξεταστεί έχοντας υπ’ όψιν την αδιάσπαστη σύνδεση του με τα τριγύρω του φαινόμενα, αν το πάρουμε, δηλαδή, όπως το καθορίζουνε τα άλλα φαινόμενα που το περιβάλλουνε.
Β) Αντίθετα από τη μεταφυσική, η διαλεκτική θεωρεί τη φύση όχι σαν μια κατάσταση ανάπαυσης και ακινησίας, όχι σαν κατάσταση στάσιμη και αμετάβλητη, άλλα σαν μια κατάσταση κίνησης και αλλαγής αδιάκοπης. Κατάσταση ανανέωσης και εξέλιξης ακατάπαυστης, όπου πάντοτε, κάτι γεννιέται και αναπτύσσεται, κάτι απογίνεται και χάνεται.
Γι' αυτό το λόγο, η διαλεκτική μέθοδος εξετάζει τα φαινόμενα όχι μονάχα από την άποψη της αμοιβαίας σχέσης τους και της αλληλοεπίδρασης τους, άλλα κι' από την άποψη της κίνησης τους, της αλλαγής τους, της εξέλιξης τους, από την άποψη της εμφάνισης τους και της εξαφάνισης τους.
Εκείνο που ’χει, πρώτ' απ’ όλα, σημασία για τη διαλεκτική μέθοδο δεν είναι αυτό που σε μια ορισμένη στιγμή, φαίνεται σταθερό και μόνιμο, αλλά αυτό που αρχίζει κιόλας ν' απογίνεται και να χάνεται. Αυτό που ’χει, πρώτ' απ’ όλα, σημασία, είναι αυτό που γεννιέται ή εξελίσσεται κι' αν ακόμα, για μια στιγμή, μοιάζει άστατο, γιατί για τη διαλεκτική μέθοδο, ακαταμάχητο είναι μόνο εκείνο που γεννιέται κι' εξελίσσεται.
Ολόκληρη η φύση, λέει ο Εγκελς, απ’ τα πιο μικρά μόρια ως τα πιο μεγάλα σώματα, απ’ τον κόκκο της άμμου ως τον ήλιο, από το πρωτοκύτταρο ως τον άνθρωπο, υφίσταται μια σειρά ατέλειωτη σταθμών εξέλιξης, ένα αιώνιο, δηλαδή, «προτσές» εμφάνισης και εξαφάνισης, μέσα σε μια ακατάπαυστη παλίρροια, μέσα σε μια ατέλειωτη κίνηση και μέσα σε μια αιώνια αλλαγή
Γι' αυτό, λέει ο Εγκελς, η διαλεκτική εξετάζει τα πράματα και την αντανάκλαση τους στο μυαλό του ανθρώπου, πρώτ' απ’ όλα, μέσα στις σχέσεις που ’χουνε αναμεταξύ τους, μέσα στην αλληλοσύνδεσή τους, μέσα στην κίνηση τους, μέσα στην εμφάνιση και στην εξαφάνιση τους.
Γ) Αντίθετα από τη μεταφυσική, η διαλεκτική θεωρεί το «προτσές» της εξέλιξης, όχι σαν ένα απλό «προτσές» ανάπτυξης, όπου οι ποσοτικές αλλαγές δεν φτάνουνε σε ποιοτικές αλλαγές, αλλά σαν μια εξέλιξη από ποσοτικές αλλαγές ασήμαντες και αργές σε αλλαγές ολοφάνερες και ριζικές, σε αλλαγές ποιοτικές, που οι ποιοτικές αλλαγές είναι όχι βαθμιαίες, άλλα γρήγορες, ξαφνικές και γίνονται με άλματα, από μια κατάσταση σε μιαν άλλη. Οι αλλαγές αυτές δεν είναι τυχαίες, άλλα αναγκαίες. Είναι το αποτέλεσμα της συσσώρευσης των βαθμιαίων κι' ανεπαίσθητων ποσοτικών αλλαγών. Γι' αυτό το λόγο η διαλεκτική μέθοδος θεωρεί ότι το «προτσές» της εξέλιξης πρέπει να κατανοηθεί όχι σαν μια κίνηση κυκλική, όχι σαν ένα απλό ξαναπέρασμα άπ' τον ίδιο δρόμο, αλλά σαν μια προοδευτική κίνηση, προς τα πάνω, σαν το πέρασμα από την παλιά ποιοτική κατάσταση σε μια καινούργια ποιοτική κατάσταση, σαν μια εξέλιξη που από το απλό πάει στο σύνθετο, απ’ το κατώτερο στο ανώτερο.
Ή φύση, λέει ο Εγκελς, είναι η λυδία λίθος της διαλεκτικής και πρέπει να ειπωθεί πως οι νέες φυσικές επιστήμες δώσανε σ' αυτή τη δοκιμασία υλικό, που είναι εξαιρετικά πλούσιο και που αυξάνει κάθε μέρα. Κ' έτσι αποδείξανε πως η φύση, σε τελευταία ανάλυση, ενεργεί διαλεκτικά και όχι μεταφυσικά, ότι δεν κινείται μέσα σ’ ένα κύκλο, τον ίδιο πάντα, που επαναλαμβάνεται συνεχώς ο ίδιος, ότι η φύση ζει μιαν ιστορία πραγματική. Κ' είναι σωστό ν 'αναφερθεί, πρώτα απ’ όλους, ο Ντάρβιν, που κατάφερε ένα σκληρό χτύπημα στη μεταφυσική αντίληψη της φύσης, αποδείχνοντας πως ολόκληρος ο οργανικός κόσμος, όπως υπάρχει σήμερα, τα φυτά και τα ζώα και -επόμενο είναι- ο άνθρωπος, είναι το προϊόν ενός «προτσές» εξέλιξης, που διαρκεί από εκατομμύρια χρόνια.
Ό Εγκελς δείχνει ότι στη διαλεκτική εξέλιξη οι ποσοτικές αλλαγές μεταβάλλονται σε αλλαγές ποιοτικές:
Στη φυσική κάθε αλλαγή είναι ένα πέρασμα από την ποσότητα στην ποιότητα, είναι το αποτέλεσμα της ποσοτικής αλλαγής της ποσότητας της κίνησης, οποιουδήποτε σχήματος αχώριστου από το σώμα ή οποιουδήποτε σχήματος που μεταδίνεται στο σώμα. Κατά τον ίδιο τρόπο, που η θερμοκρασία του νερού είναι στην αρχή άσχετη με την κατάσταση του σαν υγρό. Αν όμως αυξηθεί ή ελαττωθεί η θερμοκρασία του νερού, έρχεται στιγμή, όπου η κατάσταση του αλλάζει και το νερό μεταβάλλεται στην μια περίπτωση σε ατμό και στην άλλη σε πάγο.... Κατά τον ίδιο τρόπο, για να μεταβληθεί σε φωτεινό ένα σύρμα από πλατίνα χρειάζεται ηλεκτρικό ρεύμα μιας ορισμένης δύναμης. Με ίδιο τρόπο, κάθε μέταλλο λιώνει σε ορισμένους βαθμούς θερμοκρασίας, Ακριβώς όπως κάθε υγρό, κάτω από μια ορισμένη πίεση, φτάνει στο σημείο που πήζει ή πού βράζει, εφόσον τα μέσα μας μας επιτρέπουνε να πετύχουμε τις απαραίτητες θερμοκρασίες για κάθε περίπτωση. Και κατά τον ίδιο τρόπο, κάθε αέριο έχει ένα κρίσιμο σημείο, που, όταν φτάσει σε αυτό, μπορεί να μετατραπεί σε υγρό, πιέζοντας το ή κρυώνοντας το κάτω από καθορισμένες συνθήκες... Οι συνιστώσαι, όπως λένε στη φυσική -τα σημεία μετατροπής από τη μια κατάσταση στην άλλη-, τις περισσότερες φορές, δεν είναι άλλο από τα δεσμικά σημεία , όπου η πρόσθεση ή η αφαίρεση της κίνησης (ποσοτική αλλαγή) προκαλεί μια ποιοτική αλλαγή μέσα σ' ένα σώμα, όπου, όπως είναι επόμενο, η ποσότητα μεταβάλλεται σε ποιότητα.
Και σχετικά με τη χημεία: Μπορεί να ειπωθεί πως η χημεία είναι η επιστήμη των ποιοτικών αλλαγών των σωμάτων, που οφείλονται στις ποσοτικές αλλαγές. 0 ίδιος ο Χέγκελ το γνώριζε. Ας πάρουμε το οξυγόνο: Αν ενώσουμε, σ' ένα μόριο, τρία άτομα, αντί δυο άτομα. Οπως είναι φυσικό, έχουμε ένα σώμα νέο, το όζον, που ξεχωρίζει καθαρά απ’ το κοινό οξυγόνο για τη μυρωδιά του και για τις αντιδράσεις του. Και τι να πει κανείς για τους διάφορους συνδυασμούς του οξυγόνου με το άζωτο ή με το θειάφι, όπου ο κάθε συνδυασμός μας δίνει κ’ ένα σώμα ποιοτικά διαφορετικό απ’ όλα τα άλλα
Κι' ο Εγκελς κατακρίνει τον Ντύριγκ, που κοροϊδεύει τον Χέγκελ, παρ' όλο που του παίρνει, με τρόπο τη θεωρία του σύμφωνα με την οποία το πέρασμα απ' το βασίλειο του κόσμου χωρίς αισθήσεις στον κόσμο των αισθήσεων, από το βασίλειο του ανόργανου κόσμου στο βασίλειο της οργανικής ζωής, είναι ένα άλμα σε μια νέα κατάσταση :
Είναι, κυριολεκτικά, η δεσμική χεγκελιανή γραμμή των μετρητικών σχέσεων, όπου μια πρόσθεση ή μια αφαίρεση καθαρά ποσοτική προκαλεί, σε ορισμένα δεσμικά σημεία, ένα ποιοτικό άλμα, όπως π.χ. είναι η περίπτωση του νερού που το ζεσταίνουμε ή το κρυώνομε, όπου το σημείο όπου βράζει ή το σημείο όπου παγώνει είναι οι δεσμοί της εκτέλεσης του άλματος -κάτω από την κανονική πίεση- σε μια καινούργια κατάσταση συνένωσης μορίων, όπου, όπως είναι επόμενο, η ποσότητα μεταβάλλεται σε ποιότητα.
Δ) Αντίθετα από τη μεταφυσική, η διαλεκτική ξεκινάει από την άποψη ότι τα αντικείμενα και τα φαινόμενα της φύσης σέρνουν μέσα τους αντιθέσεις (εσωτερικές), γιατί όλα έχουν μια πλευρά αρνητική και μια πλευρά θετική, ένα παρελθόν και ένα μέλλον, όλα έχουνε στοιχεία πού χάνονται ή πού αναπτύσσονται.
Ή πάλη αυτών των αντίθετων στοιχείων, η πάλη ανάμεσα στο παλιό και στο καινούργιο, ανάμεσα σ' αυτό που πεθαίνει και σ' αυτό πού γεννιέται, ανάμεσα σ' αυτό πού χάνεται και σ' αυτό πού εξελίσσεται, είναι το εσωτερικό περιεχόμενο του «προτσές» της εξέλιξης, της μετατροπής των ποσοτικών αλλαγών σε αλλαγές ποιοτικές.
Γι’ αυτό, σύμφωνα με τη διαλεκτική μέθοδο, το «προτσές» ανάπτυξης από το κατώτερο στο ανώτερο δεν πραγματοποιείται πάνω στο πλάνο μιας αρμονικής εξέλιξης των φαινομένων, άλλα πάνω σ' αυτό που φανερώνει τις αντιθέσεις που είναι αχώριστες από τα αντικείμενα κι' από τα φαινόμενα, πάνω στο πλάνο μιας «πάλης» αντιθέτων τάσεων, πού ενεργούνε με βάση αυτές τις αντιθέσεις.
Ή διαλεκτική -λέει ο Λένιν- με την καθαυτού έννοια της λέξης, είναι η μελέτη των αντιθέσεων μέσα στην ίδια ουσία των πραγμάτων.. ..Ή εξέλιξη είναι η «πάλη» των αντιθέτων.
Αυτά είναι τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της μαρξιστικής διαλεκτικής μεθόδου.
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς ποια σημασία, μέγιστη, παίρνει η επέκταση των αρχών της διαλεκτικής μεθόδου στη μελέτη της κοινωνικής ζωής, στη μελέτη της ιστορίας της κοινωνίας, ποια σημασία, μέγιστη, παίρνει η εφαρμογή αυτών των αρχών στην ιστορία της κοινωνίας, στην πραχτική δράση του κόμματος του προλεταριάτου.
Εάν είναι αλήθεια πως δεν υπάρχουνε στον κόσμο απομονωμένα φαινόμενα, αν είναι αλήθεια το ότι όλα τα φαινόμενα αλληλοσυνδέονται και αμοιβαία καθορίζουν την υπόσταση τους, είναι φανερό ότι κάθε κοινωνικό καθεστώς και κάθε κοινωνικό κίνημα, μέσα στην ιστορία, πρέπει να κρίνονται, όχι με την άποψη της «αιώνιας δικαιοσύνης» ή με οποιαδήποτε άλλη ιδέα που ανεξέλεγκτα γεννήθηκε, όπως συχνά κάνουν οι ιστορικοί, άλλα με το φακό των συνθηκών που γεννήσανε αυτό το καθεστώς κι' αυτό το κοινωνικό κίνημα και με τις όποιες. συνθήκες, είναι συνδεμένα.
Το καθεστώς της σκλαβιάς μέσα στις σημερινές συνθήκες θα ήτανε χωρίς νόημα, θάταν ένας παραλογισμός αφύσικος, Άλλα το καθεστώς της σκλαβιάς μέσα στις συνθήκες της πρωτόγονης κοινότητας που περνούσε το στάδιο της αποσύνθεσης της είναι ένα φαινόμενο ολότελα νοητό, καταληπτό και λογικό, γιατί σημαίνει ένα βήμα προς τα μπρος, συγκρίνοντας το με το καθεστώς της πρωτόγονης κοινότητας.
Το να διεκδικηθεί η εγκαθίδρυση της αστικής Αβασίλευτης Δημοκρατίας μέσα στις συνθήκες του τσαρισμού και της αστικής κοινωνίας π. χ. στη Ρωσία του 1905, ήταν ολότελα καταληπτό, σωστό και επαναστατικό, γιατί η αστική Αβασίλευτη Δημοκρατία, σήμαινε, τότε, ένα βήμα προς τα μπρος. Άλλα το να διεκδικηθεί η εγκαθίδρυση της αστικής Αβασίλευτης Δημοκρατίας μέσα στις σημερινές συνθήκες της Ε.Σ.Σ.Δ. θάτανε χωρίς νόημα, γιατί ή αστική 'Αβασίλευτη Δημοκρατία, σε σύγκριση με τη Σοβιετική Δημοκρατία, είναι ένα βήμα προς τα πίσω.
Ολα είναι εξαρτημένα από τις συνθήκες, από τον τόπο κι' από το χρόνο.
Είναι φανερό πως χωρίς αυτή την ιστορική αντίληψη των κοινωνικών φαινομένων, η ύπαρξη και η τελειοποίηση της επιστήμης της ιστορίας είναι αδύνατη. Μόνο μια τέτοια αντίληψη προφυλάγει την επιστήμη της ιστορίας από το να καταντήσει ένα χάος συμπτώσεων και ένας σωρός από παράλογα λάθη.
Ας εξακολουθήσουμε. Αν είναι αλήθεια πως ο κόσμος κινείται και εξελίσσεται αιώνια, αν είναι αλήθεια ότι η εξαφάνιση του παλιού και η γέννηση του νέου είναι νόμος της εξέλιξης, είναι φανερό ότι δεν υπάρχουνε κοινωνικά καθεστώτα «αμετάβλητα», και «αρχές αιώνιες» ατομικής ιδιοκτησίας και εκμετάλλευσης. Οτι δεν υπάρχουν «αιώνιες αρχές» υποταγής των αγροτών στους γαιοκτήμονες, των εργατών στους κεφαλαιοκράτες.
Κατά συνέπεια, το καπιταλιστικό καθεστώς μπορεί ν' αντικατασταθεί με το σοσιαλιστικό καθεστώς, όπως, στον καιρό του, το καπιταλιστικό καθεστώς αντικατάστησε το φεουδαρχικό.
Κατά συνέπεια, πρέπει να βασίζουμε τη δράση μας όχι στα κοινωνικά στρώματα που σταματήσανε να εξελίσσονται, ακόμα κι' αν αυτά αντιπροσωπεύουνε τη στιγμή αυτή τη δύναμη πού δεσπόζει, αλλά στα κοινωνικά στρώματα που εξελίσσονται και που έχουνε μέλλον, ακόμα κι’ αν τη στιγμή αυτή, δεν αντιπροσωπεύουνε τη δύναμη που κυριαρχεί.
Στα 1880 -1890, την εποχή του αγώνα των μαρξιστών ενάντια στους «ποπουλιστές», το προλεταριάτο τής Ρωσίας ήτανε μια πολύ μικρή μειοψηφία μπροστά στη μάζα των χωρικών, που σκέφτονταν ατομικά και που αποτελούσανε τη μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού. Σαν τάξη κοινωνική όμως, το προλεταριάτο αναπτύσσονταν, ενώ η αγροτιά, σαν κοινωνική τάξη, πάθαινε διαρροή. Κι’ ακριβώς γι’ αυτό, γιατί το προλεταριάτο αναπτύσσονταν, οι μαρξιστές βασίσανε τη δράση τους απάνω του. Γι’ αυτό δε γελαστήκανε, αφού είναι γνωστό ότι το προλεταριάτο, που δεν ήτανε παρά μια δύναμη ασήμαντη, έγινε κατόπι μια ιστορική και πολιτική δύναμη πρώτης σειράς.
Κατά συνέπεια, για να μην κάνουμε λάθη στην πολιτική, πρέπει να βλέπουμε προς τα μπρος και όχι προς τα πίσω.
Ας εξακολουθήσουμε. Αν είναι αλήθεια πως το πέρασμα από τις αργές ποσοτικές αλλαγές σε απότομες και γρήγορες ποιοτικές αλλαγές είναι ένας νόμος της εξέλιξης, είναι φανερό ότι οι επαναστάσεις που έγιναν από τις καταπιεζόμενες τάξεις αποτελούν ένα φαινόμενο απόλυτα φυσικό, αναπόφευκτο.
Κατά συνέπεια, το πέρασμα από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό και η απελευθέρωση της εργατικής τάξης από την καπιταλιστική σκλαβιά μπορούνε να πραγματοποιηθούνε, όχι με αργές αλλαγές, όχι με μεταρρυθμίσεις, αλλά μόνο με μια ποιοτική αλλαγή του καπιταλιστικού καθεστώτος, με την επανάσταση.
Κατά συνέπεια, για να μην κάνει κανείς λάθος στην πολιτική, πρέπει να είναι επαναστάτης και όχι ρεφορμιστής (μεταρρυθμιστής).
Αν είναι αλήθεια πως η ανάπτυξη γίνεται με το φανέρωμα των εσωτερικών αντιθέσεων, με τη σύγκρουση των αντιθέτων δυνάμεων, με βάση τους τις εσωτερικές αυτές αντιθέσεις, σύγκρουση προορισμένη να τις ξεπεράσει, είναι φανερό πως η ταξική πάλη του προλεταριάτου είναι φαινόμενο ολότελα φυσικό, αναπόφευκτο.
Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να σκεπάζουμε τις αντιθέσεις του κεφαλαιοκρατικού καθεστώτος, αλλά να τις φανερώνουμε και να τις ξεσκεπάζουμε διάπλατα, όχι να καταπνίγουμε την πάλη των τάξεων, αλλά να την οδηγούμε ως το τέλος.
Για να μην κάνει κανείς λάθη στην πολιτική, πρέπει ν' ακολουθεί πολιτική προλεταριακή ταξική, αδιάλλακτη, κι' όχι ρεφορμιστική, όχι δηλαδή, πολιτική εναρμόνισης των προλεταριακών συμφερόντων με τα αστικά συμφέροντα, όχι συμβιβαστική πολιτική «ολοκλήρωσης» του καπιταλισμού μέσα στο σοσιαλισμό.
Να, λοιπόν, τι διδάσκει η μαρξιστική διαλεκτική μέθοδος όταν εφαρμόζεται στην κοινωνική ζωή, στην ιστορία της κοινωνίας.
Ο μαρξιστικός φιλοσοφικός ματεριαλισμός, με τη σειρά του, είναι από την ίδια του τη βάση το αντίθετο ακριβώς του φιλοσοφικού ιδεαλισμού.
2ο) Ο μαρξιστικός φιλοσοφικός ματεριαλισμός (υλισμός) έχει τα εξής θεμελιώδη χαρακτηριστικά:
Α) Αντίθετα από τον ιδεαλισμό, που θεωρεί τον κόσμο σαν την ενσάρκωση της «απόλυτης Ιδέας», του «παγκόσμιου πνεύματος», της «συνείδησης», ο φιλοσοφικός ματεριαλισμός του Μαρξ ξεκινάει από αυτήν εδώ την αρχή: ο κόσμος, απ’ την ίδια του τη φύση, είναι υλικός, τα πάμπολλα φαινόμενα του σύμπαντος είναι οι διάφορες εκδηλώσεις της ύλης, που βρίσκεται σε κίνηση. Οι σχέσεις και οι αλληλοεπιδράσεις των φαινομένων, αποκαταστημένες με τη διαλεκτική μέθοδο, αποτελούν τους απαραίτητους νόμους της εξέλιξης της ύλης, πού βρίσκεται σε κίνηση. Κι' ακόμα: ο κόσμος εξελίσσεται σύμφωνα με τους νόμους της κίνησης της ύλης και δεν έχει ανάγκη από κανένα «παγκόσμιο πνεύμα».
'Η ματεριαλιστική αντίληψη του κόσμου, λέει ο Εγκελς, σημαίνει απλούστατα την αντίληψη της φύσης όπως ακριβώς είναι, χωρίς καμιά ξένη προσθήκη.
Σχετικά με τη ματεριαλιστική αντίληψη του αρχαίου φιλόσοφου Ηράκλειτου, για τον οποίο ο κόσμος είναι ένας, δεν δημιουργήθηκε από κανένα θεό ούτε από κανένα άνθρωπο, ήτανε, είναι και θα είναι μια φλόγα αιώνια ζωντανή, που φουντώνει και σβήνει σύμφωνα με καθορισμένους νόμους, ο Λένιν γράφει:
Υπέροχη έκθεση των αρχών του διαλεκτικού ματεριαλισμού.
Β) Αντίθετα από τον ιδεαλισμό, που βεβαιώνει πως μόνο η συνείδηση μας υπάρχει πραγματικά, ότι ο υλικός κόσμος, το ον, η φύση δεν υπάρχουνε παρά μόνο στη συνείδηση μας, στα αισθήματα μας, στις παραστάσεις, στην αντίληψη μας, ο μαρξιστικός φιλοσοφικός ματεριαλισμός ξεκινάει από την αρχή ότι η ύλη, η φύση, το ον είναι μια αντικειμενική πραγματικότητα, που υπάρχει ανεξάρτητα και έξω από τη συνείδηση. Οτι η ύλη είναι ένα πρώτο δεδομένο γιατί είναι η πηγή των αισθημάτων, των παραστάσεων, της συνείδησης, ενώ η συνείδηση είναι ένα δεύτερο δεδομένο, παράγωγο, γιατί είναι η αντανάκλαση της ύλης, του όντος. Οτι η σκέψη είναι ένα προϊόν της ίλης, όταν η ύλη στην εξέλιξη της φτάνει σ' ένα ψηλό βαθμό τελειότητας, και πιο λιανά: η σκέψη είναι προϊόν του μυαλού, και το μυαλό είναι το όργανο της σκέψης. Κατά συνέπεια δεν θα μπορούσε κανείς να χωρίσει τη σκέψη από την ύλη, χωρίς να κινδυνέψει να πέσει σε λάθος πολύ χοντρό.
Το ζήτημα της σχέσης, που υπάρχει ανάμεσα στη σκέψη και στο ον, ανάμεσα στο πνεύμα και στη φύση, λέει ο Εγκελς, είναι το υπέρτατο ζήτημα κάθε φιλοσοφίας... Συμφωνά με την απάντηση πού δίνανε στο ζήτημα αυτό, οι φιλόσοφοι χωρίζονταν σε δυο μεγάλα στρατόπεδα. Αυτοί πού βεβαιώνανε πως το πνεύμα υπάρχει πριν από τη φύση, αποτελούσανε το στρατόπεδο του ιδεαλισμού. Οι άλλοι, που θεωρούσανε πως η φύση υπήρχε πριν, ανήκανε στις διάφορες σχολές του ματεριαλισμοϋ. Και πιο πέρα:
Ό υλικός κόσμος, που είναι αντιληπτός με τις αισθήσεις, όπου ανήκουμε εμείς οι ίδιοι, είναι η μόνη πραγματικότητα... Ή συνείδηση μας και η σκέψη μας, όσο κι' αν φαίνονται υπέροχες, δεν είναι παρά τα προϊόντα ενός οργάνου καμωμένου από ύλη, που ανήκει στο σώμα μας, του μυαλού... Ή ύλη δεν είναι προϊόν του πνεύματος, αλλά το ίδιο το πνεύμα δεν είναι παρά το ανώτερο προϊόν της ύλης. Σχετικά με το πρόβλημα της ύλης και της σκέψης, ο Μαρξ γράφει :
Δε θα μπορούσε κανείς να χωρίσει τη σκέψη από τη σκεπτόμενη ύλη. Ή ύλη αύτη είναι το υπόστρωμα όλων των αλλαγών πού γίνονται
Στον ορισμό πού δίνει για τον μαρξιστικό φιλοσοφικό ματεριαλισμό, ο Λένιν εκφράζεται μ' αυτά τα λόγια :
Ό ματεριαλισμός παραδέχεται, κατά τρόπο γενικό, ότι το πραγματικό αντικειμενικό ον (η ύλη) είναι ανεξάρτητο από τη συνείδηση, από τα αισθήματα κι' από την πείρα... Ή συνείδηση δεν είναι παρά η αντανάκλαση του όντος, στην καλλίτερη περίπτωση μια αντανάκλαση περίπου σωστή (πλήρη, με ιδεώδη ακρίβεια). Και αλλού γράφει:
α'.) Ή ύλη είναι αυτό που ενεργώντας πάνω στα όργανα των αισθήσεων μας, παράγει τα αισθήματα. Η ύλη είναι μια αντικειμενική πραγματικότητα που μεταφέρεται απ’ τα αισθήματα μας... Ή ύλη, η φύση, το ον, το φυσικό είναι το δεδομένο το πρώτο, ενώ το πνεύμα, η συνείδηση, τα αισθήματα, το ψυχικό είναι το διδόμενο το δεύτερο
β) Ή εικόνα του κόσμου είναι μια εικόνα που δείχνει πως κινείται η ύλη και πως η «ύλη σκέφτεται
γ') Το μυαλό είναι το όργανο της σκέψης
Γ) Αντίθετα από τον Ιδεαλισμό που αμφισβητεί τη δυνατότητα της γνώσης του κόσμου και των νόμων του, που δεν πιστεύει στην αξία των γνώσεων μας, που δεν αναγνωρίζει την αντικειμενική αλήθεια και θεωρεί τον κόσμο γεμάτο πράματα που υπάρχουνε ανεξάρτητα από κάθε τι τριγύρω, «αυτά καθ' έαυτά», που δε μπορούν ποτέ να κατανοηθούν από την επιστήμη, ο μαρξιστικός φιλοσοφικός ματεριαλισμός ξεκινάει από αυτή την αρχή: Ο κόσμος και οι νόμοι του μπορούν πολύ καλά να κατανοηθούν Η γνώση μας των νόμων της φύσης επικυρωμένη από την πείρα, από την πρακτική, είναι γνώση έγκυρη κ' έχει την έννοια αντικειμενικής αλήθειας. Δεν υπάρχουν στον κόσμο πράματα που είναι αδύνατο να γνωρίσουμε, παρά μονάχα πράματα πού είναι ακόμα άγνωστα και που θ' ανακαλυφθούν και θα τα γνωρίσουμε με τα μέσα της επιστήμης και της πρακτικής.
Ό Εγκελς κατακρίνει τη θέση του Καντ και των άλλων ιδεαλιστών, σύμφωνα με την οποία ο κόσμος και τα πράματα, που υπάρχουν «αυτά καθ εαυτά», είναι αδύνατο να γνωσθούνε και υποστηρίζει τη γνωστή ματεριαλιστική θέση, σύμφωνα με την οποία οι γνώσεις μας είναι έγκυρες. Και γράφει πάνω σ' αυτό το ζήτημα:
Ή πιο αποφασιστική ανασκευή αυτής τής αλλόκοτης φιλοσοφικής ιδιοτροπίας, όπως άλλωστε κι’ όλων των άλλων, είναι η πρακτική, και μάλιστα η πείρα και η βιομηχανία. Εάν μπορούμε να αποδείξουμε την ορθότητα της αντίληψης που έχουμε για ένα φυσικό φαινόμενο δημιουργώντας το εμείς οι ίδιοι, παράγοντας το με τη βοήθεια των ίδιων των δικών του συνθηκών, και, αυτό που σημαίνει πιότερο, βάζοντας το στην εξυπηρέτηση των σκοπών μας, όλα αυτά τα ακατανόητα «αυτά καθ' εαυτά» του Καντ παίρνουνε τέλος.
Οι χημικές ουσίες που παράγονται μέσα στους οργανισμούς των φυτών και των ζώων ήτανε πράματα «καθ' εαυτά», ώσπου η οργανική χημεία βάλθηκε να τις παρασκευάζει τη μια μετά απ’ την άλλη. Με τον τρόπο αυτό, το «αυτό καθ’ εαυτό» έγινε: αυτό για μας, όπως, π.χ., η χρωματική ύλη του ριζαριοϋ η άλιζαρίνη, που δεν την παίρνουμε πια από τις ρίζες του ριζαριού που καλλιεργείται στα χωράφια, αλλά που την βγάζουμε, με πιο λίγα έξοδα και πολύ πιο άπλα, από την πίσσα τον γαιάνθρακα. Το ηλιακό σύστημα του Κόπερνικ, τρακόσα χρόνια, ήτανε μια υπόθεση για την οποία μπορούσανε να στοιχηματίζουνε με εκατό, με χίλια, με δέκα χιλιάδες προς ένα, αλλά, παρ' όλ' αυτά, ήτανε μια υπόθεση. Οταν όμως ο Λεβερριέ, με τη βοήθεια αριθμών που πέτυχε, χάρη στο σύστημα αυτό, υπολόγισε όχι μονάχα την ανάγκη της ύπαρξης ενός άγνωστου πλανήτη, μα και το μέρος όπου ο πλανήτης αυτός έπρεπε να βρίσκεται, μέσα στο ουράνιο διάστημα, κι' όταν, αργότερα, ο Γκάλλε τον ανακάλυψε πραγματικά, το σύστημα του Κόπερνικ αποδείχθηκε.
Ό Λένιν κατηγορεί για φιντεϊσμό τον Μπογκντάνωφ, τον Μπαζαρώφ, τον Ίουσκέβιτς και τους άλλους οπαδούς του Μαχ. Υπερασπίζει την πολύ γνωστή ματεριαλιστική θέση, σύμφωνα με την οποία οι επιστημονικές μας γνώσεις των νόμων της φύσης είναι έγκυρες και οι επιστημονικοί νόμοι είναι αντικειμενικές αλήθειες. Και λέει σχετικά :
Ό σύγχρονος φιντεϊσμός δεν απορρίπτει καθόλου την επιστήμη. Απορρίπτει μόνο τους «υπερβολικούς ισχυρισμούς», μ' άλλα λόγια, τον ισχυρισμό της ανακάλυψης της αντικειμενικής αλήθειας. Αν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια (όπως φρονούν οι ματεριαλιστές), αν οι φυσικές επιστήμες αντανακλώντας τον εξωτερικό κόσμο στην ανθρώπινη «πείρα», είναι οι μόνες ικανές για να μας δώσουνε την αντικειμενική αλήθεια, κάθε φιντεϊσμός πρέπει απόλυτα ν’ απορριφθεί. Αυτά, με λίγα λόγια, είναι τα χαρακτηριστικά του μαρξιστικού φιλοσοφικού υλισμού. Εύκολα μπορεί κανείς ν' αντιληφθεί τη μεγάλη σημασία που παίρνει η προέκταση των αρχών του φιλοσοφικού ματεριαλισμού στη μελέτη της κοινωνικής ζωής, στη μελέτη της ιστορίας της κοινωνίας. Καταλαβαίνει κανείς τη μεγάλη σημασία της εφαρμογής των αρχών αυτών στην ιστορία της κοινωνίας, στην πρακτική δράση του κόμματος του προλεταριάτου. Αν είναι αλήθεια πως η σύνδεση των φαινόμενων της φύσης και η αλληλοεπίδραση τους είναι νόμοι απαραίτητοι της εξέλιξης της φύσης, επόμενο είναι πως και η αλληλοεπίδραση και η σύνδεση των φαινόμενων της κοινωνικής ζωής δεν είναι συμπτώσεις, άλλα νόμοι αναγκαίοι της κοινωνικής εξέλιξης.
Κατά συνέπεια, η κοινωνική ζωή, η ιστορία της κοινωνίας, παύει να είναι συσσώρευση «συμπτώσεων», γιατί η ιστορία της κοινωνίας γίνεται μια αναγκαία εξέλιξη της κοινωνίας και η μελέτη τής ιστορίας της κοινωνίας γίνεται επιστήμη.
Κατά συνέπεια, η πραχτική δράση του κόμματος του προλεταριάτου πρέπει να βασίζεται, όχι πάνω στους αξιέπαινους πόθους των «εκλεχτών ατομικοτήτων», στις απαιτήσεις της «λογικής», της «παγκόσμιας ηθικής», και στα ρέστα, αλλά, πάνω στους νόμους της κοινωνικής εξέλιξης, στη μελέτη των νόμων αυτών.
Αν είναι αλήθεια ότι ο κόσμος μπορεί να γνωσθεί και ότι η γνώση μας των νόμων της εξέλιξης της φύσης είναι γνώση έγκυρη, που έχει τη σημασία μιας αλήθειας αντικειμενικής, είναι επόμενο ότι η κοινωνική ζωή, ότι η εξέλιξη της κοινωνίας μπορούνε κι αυτές να γνωριστούνε και ότι τα δεδομένα της επιστήμης σχετικά με τους νόμους της κοινωνικής εξέλιξης είναι δεδομένα έγκυρα, που σημαίνουν αντικειμενικές αλήθειες.
Κατά συνέπεια, η επιστήμη της ιστορίας της κοινωνίας, παρ' όλο που τα φαινόμενα της κοινωνικής ζωής είναι πολύπλοκα, μπορεί να γίνει μια επιστήμη τόσο σωστή, όσο και η βιολογία π. χ., και ικανή να κάνει τους νόμους της κοινωνικής εξέλιξης χρήσιμους για πραχτικές εφαρμογές.
Το κόμμα του προλεταριάτου, στην πραχτική του δράση, δεν πρέπει να εμπνέεται από οποιοδήποτε κι' αν είναι, τυχαίο αίτιο, αλλά από τους νόμους της κοινωνικής εξέλιξης κι' από τα πραχτικά συμπεράσματα, που βγαίνουν από τους νόμους αυτούς.
Κατά συνέπεια, από κει που άλλοτε, ο σοσιαλισμός ήταν ένα όνειρο για ένα καλλίτερο μέλλον τής ανθρωπότητας, γίνεται, τώρα, μια επιστήμη.
Η σχέση ανάμεσα στην επιστήμη και στην πραχτική δράση, ανάμεσα στη θεωρία και στην πράξη, η ενότητα τους, πρέπει να γίνει το καθοδηγητικό αστέρι του κόμματος του προλεταριάτου.
Αν είναι αλήθεια πως η φύση, το ον, ο υλικός κόσμος είναι το πρώτο δεδομένο, ενώ η συνείδηση, η σκέψη είναι το δεύτερο δεδομένο, το παράγωγο, αν είναι αλήθεια ότι ο υλικός κόσμος είναι μια αντικειμενική πραγματικότητα, που υπάρχει ανεξάρτητα από τη συνείδηση των ανθρώπων, ενώ η συνείδηση είναι μια αντανάκλαση αυτής της πραγματικότητας της αντικειμενικής, τότε, είναι επόμενο πως η υλική ζωή της κοινωνίας, το ον της (το είναι της), είναι το πρώτο δεδομένο, ενώ η πνευματική της ζωή είναι δεύτερο δεδομένο, παράγωγο. Κι' ακόμα βγαίνει πως η υλική ζωή της κοινωνίας είναι μια αντικειμενική πραγματικότητα, που υπάρχει ανεξάρτητα από τη θέληση του άνθρωπου, ενώ η πνευματική ζωή της κοινωνίας είναι αντανάκλαση αυτής της αντικειμενικής πραγματικότητας, μια αντανάκλαση του όντος.
Πρέπει ν' αναζητάμε την πηγή της πνευματικής ζωής της κοινωνίας, την καταγωγή των κοινωνικών ιδεών, των κοινωνικών θεωριών, των πολιτικών ιδεολογιών, των πολιτικών θεσμών, όχι μέσα στις ίδιες τις ιδέες, στις θεωρίες, στις ιδεολογίες και στους θεσμούς, αλλά μέσα στις συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας, μέσα στο κοινωνικό ον, που αντανακλά αυτές τις ιδέες, θεωρίες, ιδεολογίες κ.λ.π.
Εάν στις διάφορες περίοδες της ιστορίας της κοινωνίας παρατηρεί κανείς διάφορες κοινωνικές ιδέες και θεωρίες, διάφορες ιδεολογίες και θεσμούς πολιτικούς, εάν, κάτω από το καθεστώς της σκλαβιάς, βρίσκομε τέτοιες ιδέες και θεωρίες κοινωνικές, τέτοιες ιδεολογίες και τέτοιους θεσμούς πολιτικούς, ενώ στην περίοδο του φεουδαρχισμού συναντούμε άλλες, και στην περίοδο του καπιταλισμού άλλες πάλι, αυτό δεν εξηγείται από τη «φύση» η από «αυτές καθ' εαυτές» τις ιδέες, θεωρίες, ιδεολογίες, αλλά από τις διάφορες συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας στις διαφορετικές περίοδες της κοινωνικής εξέλιξης.
Το ον της κοινωνίας, οι συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας, να τι καθορίζει τις ιδέες, τις θεωρίες, τις πολιτικές ιδεολογίες και τους πολιτικούς θεσμούς της κοινωνίας.
Σχετικά μ' αυτό, ό Μαρξ έγραψε :
Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων που καθορίζει την υπόσταση τους, άλλα το αντίθετο, η κοινωνική τους υπόσταση είναι που καθορίζει τη .συνείδηση τους.
Κατά συνέπεια, για να μην κάνει κανείς λάθη στην πολιτική, για να μην αφήνεται σε όνειρα κούφια, το κόμμα του προλεταριάτου πρέπει να βασίζει τη δράση του, όχι στις αφηρημένες «αρχές της ανθρώπινης λογικής», αλλά πάνω στις συγκεκριμένες συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας, που είναι η αποφασιστική δύναμη της κοινωνικής εξέλιξης. Οχι στους αξιέπαινους πόθους των «μεγάλων ανδρών», αλλά στις πραγματικές ανάγκες τής εξέλιξης τής υλικής ζωής της κοινωνίας.
Ή κατάντια των ουτοπιστών, ακόμα και των ποπουλιστών, των αναρχικών και των σοσιαλεπαναστατών, εξηγείται, ανάμεσα στα άλλα, κ’ από το γεγονός που δεν αναγνωρίζανε τον πρωταρχικό ρόλο των συνθηκών της υλικές ζωής της κοινωνίας στην εξέλιξη της κοινωνίας. Πέφτοντας στον ιδεαλισμό, βασίζανε την πραχτική τους δράση, όχι πάνω στις ανάγκες της εξέλιξης της υλικής ζωής της κοινωνίας, αλλά, ανεξάρτητα κ' ενάντια στις ανάγκες αυτές, πάνω σε «ιδεώδη πλάνα» και σε «παγκόσμια σχέδια», άσχετα με την πραγματική ζωή της κοινωνίας.
Αυτό ποy κάνει τη δύναμη και τη ζωντάνια του μαρξισμού-λενινισμού είναι το ότι, στην πραχτική του δράση, στηρίζεται με ακρίβεια στις ανάγκες της εξέλιξης της υλικής ζωής της κοινωνίας, χωρίς ποτέ ν' απομακρύνεται από την πραγματική ζωή της κοινωνίας.
Απ’ αυτό που λέει ο Μαρξ, ωστόσο, δεν βγαίνει πως οι ιδέες και οι θεωρίες, οι κοινωνικές, οι ιδεολογίες και οι θεσμοί, οι πολιτικοί, δεν έχουνε σημασία στην κοινωνική, ζωή. Πως, αντίστροφα, κι' αυτές δεν ενεργούνε πάνω στην κοινωνική υπόσταση, πάνω στην εξέλιξη των υλικών συνθηκών της κοινωνικής ζωής. Μέχρι δω μιλήσαμε μόνο για την καταγωγή των κοινωνικών ιδεών και των κοινωνικών θεωριών, των πολιτικών ιδεολογιών και των πολιτικών θεσμών, μιλήσαμε μόνο για την εμφάνιση τους. Είπαμε πως η πνευματική ζωή της κοινωνίας είναι μια αντανάκλαση των συνθηκών της υλικής ζωής. Άλλα ό,τι άφορα τη σημασία αυτών των κοινωνικών ιδεών και κοινωνικών θεωριών, αυτών των πολιτικών ιδεολογιών και των πολιτικών θεσμών, ό,τι άφορα το ρόλο τους στην ιστορία. Ο ιστορικός υλισμός κάθε άλλο παρά τον αρνιέται, κι' αντίθετα, υπογραμμίζει το ρόλο τους, το σημαντικό και τη σημασία τους τη μέγιστη στην κοινωνική ζωή, στην ιστορία της κοινωνίας.
Οι ιδέες και οι θεωρίες οι κοινωνικές διαφέρουνε. 'Έχει παλιές ιδέες και θεωρίες, που κάνανε τα χρόνια τους και που εξυπηρετούνε τα συμφέροντα των δυνάμεων της κοινωνίας που πεθαίνουνε. Ή σημασία τους είναι το ότι φρενάρουνε την εξέλιξη της κοινωνίας, την πρόοδο της. Εχει ιδέες και θεωρίες καινούργιες, πρωτοποριακές, που εξυπηρετούνε τα συμφέροντα των πρωτοποριακών δυνάμεων της κοινωνίας. Ή σημασία τους είναι το ότι ευκολύνουνε την εξέλιξη της κοινωνίας, την πρόοδο της.
Κι’ αυτό, που έχει πιότερη σημασία, είναι το ότι παίρνουν τόσο περισσότερη σημασία, όσο πιο πιστά αντανακλούνε τις ανάγκες της εξέλιξης της υλικής ζωής της κοινωνίας.
Οι καινούργιες κοινωνικές ιδέες και θεωρίες δεν προβάλλουνε παρά μόνο όταν η εξέλιξη της υλικής ζωής της κοινωνίας έχει βάλει νέα καθήκοντα μπροστά στην κοινωνία. Άλλα μια και προβάλλουνε, γίνονται δύναμη εξαιρετικής σημασίας, που ευκολύνει την εκπλήρωση των νέων καθηκόντων, που βάζει μπροστά στην κοινωνία η εξέλιξη της υλικής ζωής της κοινωνίας. Ευκολύνουνε την πρόοδο της κοινωνίας. Κ' είναι αυτή τη στιγμή, ακριβώς, που εμφανίζεται όλη η σημασία του οργανωτικού, επιστρατευτικού και μεταμορφωτικού ρόλου των καινούργιων ιδεών και θεωριών, των νέων πολιτικών ιδεολογιών και θεσμών. Στην πραγματικότητα, εάν νέες ιδέες και θεωρίες προβάλουνε, πάει να πει, ακριβώς, πως είναι απαραίτητες στην κοινωνία, γιατί δίχως την οργανωτική, την επιστρατευτική και τη μεταμορφωτική τους ενέργεια, η λύση των επιτακτικών προβλημάτων που φέρνει μαζί της η εξέλιξη της υλικής ζωής της κοινωνίας είναι αδύνατη. Προκαλούμενες από τα καινούργια καθήκοντα, που βάζει μπροστά στην κοινωνία η εξέλιξη της υλικής ζωής της κοινωνίας, οι καινούργιες κοινωνικές ιδέες και θεωρίες χαράζουν ένα δρόμο, γίνονται κληρονομιά των λαϊκών μαζών, που τις κινητοποιούνε και τις οργανώνουν ενάντια στις δυνάμεις της κοινωνίας πού πεθαίνουνε, ευκολύνοντας μ' αυτό τον τρόπο την ανατροπή των δυνάμεων αυτών που φρενάρουνε την ανάπτυξη της υλικής ζωής της κοινωνίας.
Μ' αυτό τον τρόπο είναι που, προκαλούμενες από τα επιτακτικά καθήκοντα της εξέλιξης της υλικής ζωής της κοινωνίας, της εξέλιξης της κοινωνικής υπόστασης, οι ιδέες και οι θεωρίες, οι θεσμοί, οι πολιτικοί, ενεργούν, κατόπι, οι ίδιοι πάνω στην κοινωνική υπόσταση, πάνω στην υλική ζωή της κοινωνίας, δημιουργώντας τις αναγκαίες συνθήκες για τη λύση των επιτακτικών προβλημάτων της υλικής ζωής της κοινωνίας, για να κάνουνε δυνατή την κατοπινή της εξέλιξη.
Ό Μαρξ είπε σχετικά μ' αυτό : Ή θεωρία γίνεται δύναμη υλική μόλις αγκαλιάσει τις μάζες. Κατά συνέπεια, για να έχει τη δυνατότητα να επιδράσει πάνω στις συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας και για να κάνει πιο γρήγορη την εξέλιξη της, το κόμμα του προλεταριάτου πρέπει να στηρίζεται σε μια κοινωνική θεωρία, σε μια κοινωνική ιδέα που να ερμηνεύει ακριβώς τις ανάγκες της εξέλιξης της υλικής ζωής της κοινωνίας, κ' ύστερα, νάναι ικανή να βάλει σε κίνηση τις μεγάλες λαϊκές μάζες, ικανή να τις κινητοποιήσει.
Ή κατάντια των «οικονομιστών» και των μενσεβίκων εξηγείται, ανάμεσα στα άλλα, κι' από το γεγονός που δεν αναγνωρίζανε τον επιστρατευτικό, οργανωτικό και μεταμορφωτικό ρόλο της πρωτοποριακής θεωρίας, της πρωτοποριακής ιδέας. Πεσμένοι στον κοινό ματεριαλισμό κατεβάζανε το ρόλο αυτόν περίπου στο μηδέν. Γι' αυτό καταδικάζανε το Κόμμα λέγοντας πως αδρανούσε και φυτοζωούσε.
Αυτό που κάνει τη δύναμη και τη ζωντάνια του μαρξισμού-λενινισμού είναι το ότι στηρίζεται σε μια θεωρία πρωτοποριακή, που αντανακλά ακριβώς τις ανάγκες της ανάπτυξης της υλικής ζωής και της κοινωνίας. Είναι το ότι ανεβάζει τη θεωρία στο ψηλό επίπεδο που της ταιριάζει και θεωρεί καθήκον του να χρησιμοποιήσει, πέρα για πέρα, την επιστρατευτική, οργανωτική και μεταμορφωτική δύναμη της.
Κ’ είναι μ' αυτό τον τρόπο που ο ιστορικός υλισμός λύνει το πρόβλημα των σχέσεων ανάμεσα στο κοινωνικό ον και στην κοινωνική συνείδηση, ανάμεσα στις συνθήκες της εξέλιξης της υλικής ζωής και στην εξέλιξη της πνευματικής ζωής της κοινωνίας.
Ενα ζήτημα απομένει να διευκρινίσουμε : τι πρέπει να εννοούμε, σύμφωνα με τον ιστορικό υλισμό, μ' αυτές τις «συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας», που, σε τελευταία ανάλυση, καθορίζουνε τη φυσιογνωμία της κοινωνίας, τις ιδέες της, τις ιδεολογίες της, τους θεσμούς της τους πολιτικούς κ.λ.π ;
Τι είναι αυτές οι «συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας»; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα;
Είναι βέβαιο πως η έννοια «συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας» περιέχει, πρώτ' απ’ όλα, τη φύση που περιτριγυρίζει την κοινωνία, το γεωγραφικό περιβάλλον, που είναι μια από τις απαραίτητες και διαρκείς συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας και που είναι φανερό, επιδρά στην εξέλιξη τής κοινωνίας. Ποιος ο ρόλος του γεωγραφικού περιβάλλοντος στην κοινωνική εξέλιξη; Γιατί νάναι το γεωγραφικό περιβάλλον η κύρια δύναμη που καθορίζει τη φυσιογνωμία της κοινωνίας, το χαρακτήρα του κοινωνικού καθεστώτος των ανθρώπων, το πέρασμα από ένα καθεστώς σε άλλο;
Σ' αυτη την ερώτηση ο ιστορικός υλισμός απαντάει αρνητικά.
Το γεωγραφικό περιβάλλον είναι αναμφισβήτητα μια από τις διαρκείς και απαραίτητες συνθήκες της εξέλιξης της κοινωνίας, και είναι φανερό πως επιδρά στην εξέλιξη:κάνει πιο γρήγορο ή πιο αργό το ρεύμα της κοινωνικής εξέλιξης. Άλλα αυτή η επίδραση δεν είναι προσδιοριστική, γιατί οι αλλαγές και ή εξέλιξη της κοινωνίας πραγματοποιούνται ασύγκριτα πιο γρήγορα από τις αλλαγές και την εξέλιξη του γεωγραφικού περιβάλλοντος. Μέσα σε τρεις χιλιάδες χρόνια, τρία διάφορα κοινωνικά καθεστώτα αντικατασταθήκανε στην Ευρώπη: η πρωτόγονη κομμούνα, η σκλαβιά και η φεουδαρχία. Και προς τ' ανατολικά της Ευρώπης, στο έδαφος της Έ. Σ. Σ. Δ., τέσσερα. Ωστόσο, μέσα στην ίδια περίοδο, οι γεωγραφικές συνθήκες της Ευρώπης ή δέν αλλάξανε καθόλου, ή αλλάξανε τόσο λίγο που κ' οι ίδιοι οι γεωγράφοι αποφεύγουνε να μιλήσουνε σχετικά. Κι' αυτό το καταλαβαίνομε εύκολα. Για να γίνουν αλλαγές τόσο μικρής σημασίας, χρειάζονται εκατομμύρια χρόνια, ενώ αρκούνε μερικές εκατοντάδες χρόνια ή δυο χιλιάδες χρόνια περίπου για να μεσολαβήσουνε αλλαγές, και μάλιστα πολύ σημαντικές, στο κοινωνικό καθεστώς των ανθρώπων.
Απ’ αυτό βγαίνει πως το γεωγραφικό περιβάλλον δεν μπορεί νάναι η κύρια αίτια, η προσδιοριστική αιτία της κοινωνικής εξέλιξης, γιατί αυτό που μένει περίπου αμετάβλητο δεκάδες χιλιάδες χρόνια δεν μπορεί να είναι η κύρια αιτία της εξέλιξης εκείνου που επιδέχεται ριζικές αλλαγές μέσα σε μερικές εκατοντάδες χρόνια.
Είναι βέβαιο πως η αύξηση και η πυκνότητα του πληθυσμού περιέχονται κι' αυτές στην έννοια «συνθήκες της υλικής ζωής της κοινωνίας», γιατί οι άνθρωποι είναι ένα απαραίτητο στοιχείο των συνθηκών της υλικής ζωής της κοινωνίας και χωρίς ένα ελάχιστο όρο, ένα μίνιμουμ ανθρώπων δεν θα μπορούσε να υπάρξει καμιά υλική ζωή της κοινωνίας. Ή αύξηση του πληθυσμού δε θα μπορούσε νάτανε η κύρια δύναμη που προσδιορίζει τον χαρακτήρα του κοινωνικού καθεστώτος των ανθρώπων;
Και σ' αυτή την ερώτηση ο ιστορικός υλισμός απαντάει αρνητικά.
Ή αύξηση του πληθυσμού επιδρά, βέβαια, στην κοινωνική εξέλιξη, την διευκολύνει ή την αργοπορεί, αλλά δεν μπορεί να είναι η κύρια δύναμη της κοινωνικής εξέλιξης. Κ' η επίδραση της πάνω στην κοινωνική εξέλιξη δεν μπορεί νάναι προσδιοριστική, γιατί η αύξηση του πληθυσμού, μονάχη της, δεν μας δίνει τη λύση του προβλήματος.
Γιατί το α' κοινωνικό καθεστώς το διαδέχεται ακριβώς το β' καινούργιο κοινωνικό καθεστώς κι' όχι κανένα άλλο; Γιατί την πρωτόγονη κομμούνα τη διαδέχεται, ακριβώς, η σκλαβιά; Τη σκλαβιά, το φεουδαρχικό καθεστώς; Το φεουδαρχικό καθεστώς το διαδέχεται το αστικό και όχι κανένα άλλο καθεστώς;
Αν η αύξηση του πληθυσμού ήταν η δύναμη που καθορίζει την κοινωνική εξέλιξη, μια μεγαλύτερη πυκνότητα του πληθυσμού θάπρεπε να φέρνει αναγκαστικά ένα τύπο ανώτερου κοινωνικού καθεστώτος. Αλλά, στην πραγματικότητα, δε συμβαίνει τίποτα τέτοιο. Ή πυκνότητα του πληθυσμού στην Κίνα είναι τέσσερις φορές μεγαλύτερη απ’ ό,τι είναι στις Ενωμένες Πολιτείες· κι' όμως οι Ενωμένες Πολιτείες βρίσκονται σε ανώτερο επίπεδο από την Κίνα, από την άποψη της κοινωνικής εξέλιξης: στην Κίνα κυριαρχεί σήμερα να μισοφεουδαρχικό καθεστώς, ενώ στις Ενωμένες Πολιτείες, από πολύν καιρό, φτάσανε στο ανώτερο στάδιο της καπιταλιστικής εξέλιξης.
Ή πυκνότητα του πληθυσμού στο Βέλγιο είναι δέκα εννέα φορές μεγαλύτερη απ’ ό,τι στις Ενωμένες Πολιτείες και είκοσι έξη φορές μεγαλύτερη άπ' ό,τι στην Ε.Σ.Σ.Δ. Κι' όμως οι Ενωμένες Πολιτείες βρίσκονται σ' ένα επίπεδο ανώτερο απ’ ό,τι το Βέλγιο, από άποψη κοινωνικής εξέλιξης. Και συγκρίνοντας το με την Ε.Σ.Σ.Δ., το Βέλγιο καθυστερεί ολόκληρη μια ιστορική εποχή: στο Βέλγιο κυριαρχεί το κεφαλαιοκρατικό καθεστώς, ενώ η Ε.Σ.Σ.Δ. τέλειωσε κιόλας με τόν καπιταλισμό, εγκαθίδρυσε το σοσιαλισμό. Από τα παραπάνω βγαίνει ότι η αύξηση του πληθυσμού δεν είναι και δεν μπορεί νάναι η κύρια δύναμη της εξέλιξης της κοινωνίας, η δύναμη που καθορίζει το χαρακτήρα του κοινωνικού καθεστώτος, τη φυσιογνωμία της κοινωνίας.
Και ποια νάναι, λοιπόν, μέσα στο σύστημα των συνθηκών της υλικής ζωής της κοινωνίας, η κύρια δύναμη που προσδιορίζει τη φυσιογνωμία της κοινωνίας, το χαραχτήρα του κοινωνικού καθεστώτος, την εξέλιξη της κοινωνίας από ένα καθεστώς σ' ένα άλλο;
Ό ιστορικός υλισμός θεωρεί ότι αυτή η δύναμη είναι ο τρόπος της απόχτησης των μέσων για την ύπαρξη, των απαραίτητων μέσων για τη ζωή των ανθρώπων, ο τρόπος της παραγωγής των υλικών αγαθών: της τροφής, των ρούχων, των παπουτσιών, της στέγης, της καύσιμης ύλης, των οργάνων παράγωγης κ.λ.π., των αγαθών που είναι απαραίτητα για να μπορέσει να ζήσει και να εξελιχτεί η κοινωνία.
Για να ζήσει κανείς χρειάζεται τροφή, ρούχα, παπούτσια, σπίτι, καύσιμη ΰλη κ.λ,π. Για νάχει αυτά τα υλικά αγαθά πρέπει να τα παράγει. Και για να τα παράγει πρέπει νάχει τα όργανα της παραγωγής, που με τη βοήθεια τους οι άνθρωποι παράγουνε την τροφή, τα ρούχα. τα παπούτσια, το σπίτι, την καύσιμη ύλη κ.λ.π. Πρέπει να ξέρει κανείς να παράγει αυτά τα όργανα, πρέπει να ξέρει να τα χρησιμοποιεί.
Τα όργανα της παραγωγής, που με τη βοήθεια τους παράγονται τα υλικά αγαθά, οι άνθρωποι, που μεταχειρίζονται αυτά τα όργανα της παραγωγής και παράγουνε τα υλικά αγαθά χάρη σε κάποια πείρα παραγωγής και χάρη στις συνήθειες της δουλειάς, νάτα τα στοιχεία, που, παρμένα όλα μαζί, κάνουνε τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας.
Άλλα οι παραγωγικές δυνάμεις δεν είναι παρά μια άποψη της παραγωγής, μια άποψη του τρόπου της παραγωγής, άποψη που δείχνει τον τρόπο, το φέρσιμο, των ανθρώπων μπροστά στ' αντικείμενα και στις δυνάμεις της φύσης, που χρησιμοποιούνε για την παραγωγή των υλικών αγαθών. Ή άλλη άποψη της παραγωγής, η άλλη άποψη του τρόπου της παραγωγής είναι οι σχέσεις των ανθρώπων αναμεταξύ τους, μέσα στο «προτσές» της παραγωγής, οι σχέσεις παραγωγής ανάμεσα στους ανθρώπους.
Στην πάλη τους με τη φύση, που την εκμεταλλεύονται για την παραγωγή των υλικών αγαθών, οι άνθρωποι δεν είναι απομονωμένοι ο ένας από τον άλλον, δεν είναι άτομα ξέχωρα. Γι' αυτό, κάτω απ’ οποιεσδήποτε συνθήκες, η παραγωγή είναι κοινωνική παραγωγή. Στην παραγωγή των υλικών αγαθών, οι άνθρωποι αποκατασταίνουν αναμεταξύ τους σχέσεις παραγωγής. Οι σχέσεις αυτές μπορούν νάναι σχέσεις συνεργασίας και αλληλοβοήθειας ανάμεσα στους ελεύθερους από κάθε εκμετάλλευση ανθρώπους. Μπορούνε νάναι σχέσεις κυριαρχίας και υποταγής. Τέλος, μπορούνε νάναι σχέσεις μετάβασης από μια μορφή σχέσεων παραγωγής σε μιαν άλλη. Άλλα οποιοσδήποτε κι' αν είναι ο χαρακτήρας που κρύβουνε οι σχέσεις παραγωγής, οι σχέσεις αυτές είναι πάντοτε, κάτω από όλα τα καθεστώτα, στοιχείο απαραίτητο της παραγωγής, όσο κ' οι παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας.
Στην παραγωγή, λέει ο Μαρξ, οι άνθρωποι δεν ενεργούνε μόνο πάνω ατή φύση. άλλα και αναμεταξύ τους. Παράγουν μονάχα συνεργαζόμενοι μ' ένα τρόπο καθορισμένο και ανταλλάσσοντας, αναμεταξύ τους, τις ενέργειες τους. Για να παράγουνε, αποχτούνε σχέσεις αναμεταξύ τους καθορισμένες και μόνο μέσα στα όρια αυτών των σχέσεων των κοινωνικών πραγματοποιείται η ενέργεια τους πάνω στη φύση, που γίνεται η παραγωγή. Απ’ αυτά βγαίνει πώς ή παραγωγή, ο τρόπος παραγωγής, αγκαλιάζει τόσο τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας, όσο και τις σχέσεις παραγωγής ανάμεσα στους ανθρώπους, και είναι η ενσάρκωση της άνωσης τους μέσα στο «προτσές» της παραγωγής των υλικών αγαθών.
Μια από τις ιδιότητες της παραγωγής, η πρώτη, είναι ότι ποτέ δεν σταματάει σ' ένα ορισμένο σημείο για πολύ καιρό, για μια μεγάλη περίοδο. Βρίσκεται πάντα στο δρόμο της αλλαγής και της εξέλιξης. Κι' ακόμα, η αλλαγή του τρόπου παραγωγής φέρνει την αναπόφευκτη αλλαγή ολόκληρου του κοινωνικού καθεστώτος, των κοινωνικών ιδεών, των πολιτικών ιδεολογιών και των πολιτικών θεσμών. Ή αλλαγή του τρόπου παραγωγής προκαλεί τη μεταποίηση όλου του κοινωνικού και του πολιτικού συστήματος. Στους διαφόρους βαθμούς της εξέλιξης, οι άνθρωποι χρησιμοποιούνε διάφορα μέσα παραγωγής, η πιο άπλα, οι άνθρωποι ζούνε ένα είδος ζωής διαφορετικής. Στην περίοδο της πρωτόγονης κομμούνας υπάρχει ένας τρόπος παραγωγής. Κάτω από το καθεστώς της σκλαβιάς ένας άλλος. Κάτω από τη φεουδαρχία, ένας τρίτος και συνέχεια. Το κοινωνικό καθεστώς των ανθρώπων, η πνευματική τους ζωή, οι ιδεολογίες τους, οι πολιτικοί τους θεσμοί διαφέρουνε, σύμφωνα με τους τρόπους παραγωγής.
Ή ίδια η κοινωνία, οι ιδέες της, οι θεωρίες της, οι ιδεολογίες της και οι πολιτικοί θεσμοί της ανταποκρίνονται, ουσιαστικά, στον τρόπο παραγωγής της κοινωνίας.
Από http://revmarx.blogspot.gr/2009/08/blog-post_569.html
