Η φύση...

Ποια είναι η προέλευση της φύσης ; Και η φύση ταυτίζεται με το Είναι ; Και ποια είναι η ουσία του Είναι ; Πρόκειται για ερωτήματα που βασανίζουν τον άνθρωπο από τότε που έφτασε σε κατάσταση να τα διατυπώνει.

Φύση που ταυτίζεται με το Είναι, φύση αδημιούργητη, φύση αυθύπαρκτη, ή φύση δημιουργημένη από το θεό ; Ο Αριστοτέλης διερωτάται ήδη στα Μετά τα φυσικά : ''Το βασικό ερώτημα που πρέπει να συζητήσουμε και να βαθύνουμε, είναι να μάθουμε αν υπάρχει μια αιτία ανεξάρτητη από τη φύση, αν είναι ή αν δεν είναι χωριστή απ' αυτήν, αν αριθμητικά είναι μοναδική ή πολλαπλή, αν βρίσκεται έξω από καθετί το υλικό''. Ο Αριστοτέλης δεχόταν όντα που βρίσκονται έξω από το χρόνο και ο δάσκαλός του μπορούσε να διερωτάται για την απειρότητα του κόσμου χωρίς να αμφιβάλλει για την ύπαρξη του θεού.

Αλλά ο θεός βρίσκεται έξω από τον κόσμο, βρίσκεται μέσα στον κόσμο και την ίδια στιγμή έξω απ' αυτόν, πανταχού παρών, είναι κάποιο πνεύμα διάχυτο μέσα στο σύμπαν ; Ο θεός είναι η ιδέα που αλλοτριώνεται σε φύση, ή μήπως ο θεός είναι η Ενέργεια, το νέο τούτο πνεύμα, και μήπως το σύμπαν δεν συντίθεται παρά από ψυχές που ανέρχονται προς το σημείο Ωμέγα ; Και αν υπάρχει θεός κι αν αυτός μας έδωσε ψυχή, τότε ποιο είναι το νόημα της γνωστικής διαδικασίας ; Η γνώση είναι έμφυτη, άρα ανάμνηση, ή μήπως δεν υπάρχει τίποτα στο πνεύμα μας που να μην προέρχεται άμεσα ή έμμεσα από την εμπειρία των αισθήσεων ; Ιδού μερικά ερωτήματα που η θεολογική σκέψη δεν μπόρεσε να επιλύσει [και πώς να τα επιλύσει;]. Άρα, έσχατο επιχείρημα και καταφύγιο : το μυστήριο.

Αποδοχή της δημιουργίας με οποιαδήποτε μορφή, σημαίνει να μεταθέσουμε το ερώτημα για την προέλευση της φύσης, στο ερώτημα για την προέλευση του θεού.

Αλλά δεν είναι μόνον αυτό. Ο θεός δημιούργησε τη φύση και επεμβαίνει την κάθε στιγμή για να αλλάξει την πορεία των γεγονότων σύμφωνα με τη θέλησή του, όντας πανταχού παρών και παντοδύναμος ; Αλλά η επιστήμη εκτοπίζει καθημερινά το θεό από το σύμπαν, το οποίο παρουσιάζεται όλο και πιο πολύ σαν ένα ατέρμονο και αυτορυθμιζόμενο σύνολο χάρη στον αυτοδυναμισμό της ύλης. Δεν του μένει πια λοιπόν παρά η αρχική πράξη της δημιουργίας, μυστική και ακατανόητη στην οντολογική ουσία της.

Κι ακόμα : Αν δεχτούμε μια σκοπιμότητα στην πράξη της δημιουργίας, τότε, ποια είναι αυτή η σκοπιμότητα ; Τα φυτά δημιουργήθηκαν για να τρώγονται από τα φυτοφάγα και τα φυτοφάγα για να καταβροχθίζονται από τα σαρκοφάγα ; Τα ποντίκια δημιουργήθηκαν για νάναι λεία για τις γάτες και να ροκανίζουν με τη σειρά τους το τυρί των ανάξιων νοικοκυράδων ; Και ο κόσμος δημιουργήθηκε για να μπορέσει να υπάρξει ο άνθρωπος ; Μετά τον Κοπέρνικο και τη σύγχρονη κοσμολογία, μπορεί να υποστηριχτεί ένα τέτοιο επιχείρημα ; Και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε για ποιο λόγο ; Για να αινεί το δημιουργό του ; Κι αν ο θεός δημιούργησε τον κόσμο χάρη στην άπειρη καλοσύνη του, τότε γιατί τον έκανε τέτοιον, που είναι, γεμάτο βαρβαρότητα, αθλιότητα και οδύνες ; Κι αν υπάρχει θεός, κι αν υπάρχει παράδεισος και κόλαση, τότε ποια είναι η ηθική βάση της τιμωρίας [μέχρι της συντέλειας του κόσμου] για τα φτωχά ανθρώπινα που βρίσκονται την κάθε στιγμή στο έλεος δυνάμεων που δεν μπορούν να εξουσιάσουν ; Ο θεός είναι τελικά άδικος και ανήθικος, ή βαθιά αδύνατος ;

Ιδού μερικά ''αφελή'' ερωτήματα, που απορρέουν από την αποδοχή ενός όντος έξω από τη φύση, και δημιουργού της φύσης. Τα ερωτήματα αυτά επικαλύπτονται συχνά από τη θεολογική ή την πνευματοκρατική σοφιστική. Κι ωστόσο είναι μερικά από τα ερωτήματα που κανείς πιστός δεν θα μπορέσει να αποφύγει να θέσει στον εαυτό του. Και αν τα θέσει, δε θα βρει άλλη απάντηση από το μυστήριο και το ανέκφραστο.

Τα παραπάνω δεν έχουν βέβαια την απλοϊκή αξίωση να ανασκευάσουν το πνευματοκρατικό αξίωμα. Θέλουνε μόνο να επισημάνουν μερικές εσωτερικές αντιθέσεις του δόγματος της δημιουργίας, το οποίο δε μπορεί να οικοδομήσει μια θεωρία του Είναι και μια ηθική, με εσωτερική συνοχή. Το μυστήριο είναι η αφετηρία και η κατάληξη κάθε πνευματοκρατικής συλλογιστικής, κάθε ιδεαλιστικού συστήματος, όσο περίτεχνο και να είναι.

Αλλά καθώς είναι γνωστό, το μεγάλο ερώτημα βρήκε από την αρχή και μια άλλη απάντηση, διαμετρικά αντίθετη : την υλιστική.

Για κάθε υλιστή, η φύση είναι αυθύπαρκτη, αδημιούργητη, άπειρη μέσα στο χώρο και το χρόνο -χωρίς αρχή και χωρίς τέλος- σε αιώνια κίνηση και αλλαγή. Πρόκειται από μια άποψη, για την αντίληψη του πρωτόγονου ανθρώπου που νιώθει τον εαυτό του οργανικό τμήμα της φύσης και για τον οποίον ακόμα και οι θεοί ανήκουν σ' αυτή την ολότητα. Πρόκειται για την αντίληψη των αρχαίων υλιστών, και ολόκληρου του υλιστικού ρεύματος που αναπτύσσεται επί 2.500 χρόνια. Ο άνθρωπος είναι για κάθε υλιστή φυσικό ον, ακραίο σημείο στην εξέλιξη της γης, και οι θεοί είναι προϊόντα της φαντασίας του που αντανακλούν συγκεκριμένες κοινωνικές καταστάσεις. Φυσικά ούτε η υλιστική αρχή μπορεί να αποδειχτεί. Τίθεται. Αλλά τίθεται σαν συμπέρασμα της γνώσης μας για την πραγματικότητα, και τα συμπεράσματα που συνάγονται απ' αυτή την αρχή με μια αντίδρομη διαδικασία, συνθέτουν μια κοσμοαντίληψη με εσωτερική συνοχή, σύμφωνη με τις επιστήμες και με την ανθρώπινη πρακτική.

Ο θετικισμός θέλησε να απορρίψει το μεγάλο οντολογικό ερώτημα : να κρατηθεί πάνω από τη μάχη ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό. Ο σύγχρονος θετικισμός απορρίπτει το πρόβλημα σαν μεταφυσικό, σαν στερημένο από νόημα. Το πρόβλημα : υλισμός ή ιδεαλισμός, είναι γι' αυτόν ψευδοπρόβλημα.

Αλλά αν δεν είναι επιτρεπτό να βεβαιώσουμε την ύπαρξη οτιδήποτε έξω από τα δεδομένα [των αισθητηρίων ή των οργάνων της έρευνας], τότε το υποκείμενο γίνεται το κέντρο του κόσμου. Και συνακόλουθα, δε μπορώ να βεβαιώσω παρά την ύπαρξη των δικών ''μου'' δεδομένων : ο σολιψισμός είναι η αναπόφευκτη κατάληξη αυτής της θέσης...

Απόσπασμα από το βιβλίο του Ευτύχη Μπιτσάκη ''Η φύση στη διαλεκτική φιλοσοφία'' 

Δώδεκα θέσεις για τον διαλεκτικό υλισμό

Μία καταγραφή δώδεκα βασικών θέσεων του διαλεκτικού υλισμού, οι οποίες θεμελιώνονται στις σημερινές επιστήμες.




1. Η φύση είναι αντικειμενική πραγματικότητα, ανεξάρτητη από το νοούν υποκείμενο. Γενικότερα,από την ύπαρξη του ανθρώπινου είδους [επιστημονικός ρεαλισμός].



2. Η φύση δεν είναι απλώς αντικειμενική πραγματικότητα. Είναι αυθύπαρκτη, αιτία του εαυτού της [υλισμός].



3. Η φύση αποτελεί ολότητα. Η ενότητα συνυπάρχει με τη διαφορά και την αντίθεση των επιμέρους στοιχείων της πραγματικότητας. Η σχέση ενότητας - διαφοράς και αντίθεσης συγκεκριμενοποιείται σήμερα στο επίπεδο της μικροφυσικής, όπως και στο επίπεδο του μεγάκοσμου. Άλλη όψη και προϋπόθεση της ολότητας της φύσης είναι η λειτουργία των γνωστών σήμερα τεσσάρων μορφών φυσικών αλληλεπιδράσεων [βαρυτικής, ηλεκτρομαγνητικής, ασθενούς και ισχυρής].



4. Η κίνηση είναι ενδογενές, αναπαλλοτρίωτο κατηγόρημα της φύσης. Η κίνηση πραγματοποιείται με τη διαμεσολάβηση των φυσικών αλληλεπιδράσεων, οι οποίες είναι μορφές ύλης που αναδύονται ''από το βάθος του πραγματικού'' [Χέγκελ]. Ενότητα και διαφορά, αντίθεση, αιτία της κίνησης, γένεση και καταστροφή μορφών, αέναο γίγνεσθαι στους κοσμικούς χώρους.



5. Η κίνηση στη φύση [μηχανική κίνηση, ποιοτικός μετασχηματισμός, κλπ.] είναι νομοτελειακή. Σήμερα είναι γνωστές τέσσερις  κατηγορίες νόμων - μηχανικοί, δυναμικοί, κλασικοί στατιστικοί και κβαντικοί στατιστικοί [κβαντικός στατιστικός καθορισμός]. Αυτοί οι νόμοι αφορούν την άζωη φύση.



6. Οι έμβιες μορφές ύλης προϋποθέτουν την ύπαρξη των νομοτελειακών σχέσεων των κατώτερων επιπέδων οργάνωσης και ταυτόχρονα τις υπερβαίνουν. Στο επίπεδο τους λειτουργούν νέοι νόμοι - οι νόμοι γένεσης, λειτουργίας και εξέλιξης της έμβιας ύλης.



7. Οι πρώτες οργανικές ουσίες σχηματίστηκαν αβιογενώς, από προϋπάρχουσες ανόργανες ουσίες, στους αρχέγονους ωκεανούς. Οι πρώτες μορφές ζωής [προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά κύτταρα] σχηματίστηκαν μέσα από διαδικασίες αύξησης πολυπλοκότητας που προϋπέθετε τους νόμους της χημείας, ειδικά της χημείας των κολλοειδών, της θερμοδυναμικής των ανοικτών συστημάτων, τα φαινόμενα χάους, κλπ.



8. Το ανθρώπινο είδος είναι προϊόν της μακράς πορείας της φυλογένεσης - μονοκύτταροι, πολυκύτταροι οργανισμοί, σπονδυλωτά, πρωτεύοντα, ανθρωποειδή, άνθρωπος. Ο νόμος της φυσικής επιλογής, είναι βασικός νόμος της ιστορίας της φυλογένεσης. Σήμερα είναι γνωστή σε γενικές γραμμές η διαδικασία της ανθρωπογένεσης και της νοογένεσης.



9. Το πνεύμα, η νόηση, είναι δυνατότητα της ύλης, η οποία έχει φτάσει σε υψηλό επίπεδο πολυπλοκότητας. Έδρα της νόησης είναι ο εγκέφαλος, προϋπόθεση και δημιούργημα της κοινωνικής ζωής. Η έννοια ''αθανασία της ψυχής'' αντιφάσκει με τα σημερινά δεδομένα της επιστήμης.



10. Ο θεός, δημιουργός του κόσμου, είναι δημιούργημα του ανθρώπου σε συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες. Πρωτόγονος ανιμισμός, δαίμονες, θεοί, κλπ., και αντίστοιχες τελετές και θρησκείες, εξηγούνται με βάση το συγκεκριμένο επίπεδο της ανθρώπινης γνώσης και τις αντίστοιχες κοινωνικές συνθήκες.



11. Η ανθρώπινη γνώση είναι ιστορικά καθορισμένη - έχει το στοιχείο της αντικειμενικότητας και ταυτόχρονα είναι σχετική. Η νόηση τείνει ασυμπτωτικά προς την απόλυτη αλήθεια. Η απόλυτη αλήθεια [ολοκληρωτική γνώση του σύμπαντος] είναι ανέφικτη.



12. Το σύμπαν είναι άπειρο στον χώρο και στον χρόνο. Σήμερα θεμελιώνονται επιστημονικά οι έννοιες της κοσμογένεσης, του αυτοδημιουργούμενου και του αναδυόμενου σύμπαντος. Η απειρότητα του σύμπαντος δεν αποδεικνύεται. Θεμελιώνεται. Αλλά οι έννοιες γένεση του σύμπαντος, και πεπερασμένο σύμπαν, οδηγούν σε άλυτες λογικές αντιφάσεις.


Από το βιβλίο ''Τι είναι φιλοσοφία'' του Ευτύχη Μπιτσάκη

Το γεγονός της εξέλιξης : Δαρβίνος

Επιχείρησα ώς έδώ νά θεμελιώσω τή θέση κατά τήν όποία ή ζωή είναι δυνατότητα τής ύλης, ή όποία πραγματοποιήθηκε στίς εύνοϊκές συνθήκες τοϋ πλανήτη μας. Ή θέση αύτή έχει σταθερά θεμέλια, άν καί δέν έχει άποδειχτεΐ, σύμφωνα μέ τά τυπικά έπιστημολογικά κριτήρια. Τώρα θά συζητήσουμε όχι μιά θέση, άλλά ένα γεγονός : Τό γεγονός τής έξέλιξης, δηλαδή τής έξέλιξης τής ζωής μέ άφετηρία στοιχειώδεις μορφές: δομές πρίν άπό τό κύτταρο, προκαρυωτικά κύτταρα (χωρίς πυρήνα), εύκαρυωτικά κύτταρα, μονοκύτταρους όργανισμούς, κ.ο.κ.

‘Ιστορία τής έξέλιξης καί ιστορία τών θεωριών της έξέλιξης. Έξέλιξη δέν σημαίνει έπίπεδη συνέχεια χωρίς ποιοτικούς μετασχηματισμούς» χωρίς άλματα. Ταυτόχρονα δέν σημαίνει μηχανιστικές ρήξεις.

Σέ σχέση μέ τήν έξέλιξη τών μορφών τής ζωής, οί φιλόσοφοι προηγήθηκαν ( καί έδώ ) άπό τούς έπιστήμονες. Έπειδή είναι γνωστό ότι οί πρώτοι νόμοι τής νεότερης έπιστήμης ήταν στατικοί : σταθερότητα τών άτόμων, σταθερότητα τοΰ πλανητικού συστήματος, σταθερότητα τών ειδών, κλπ. Σχετικά μέ τή ζωή, ό Λινναΐος ( Carl von Linné, 1707-1778 ) είχε υπερασπιστεί τή σταθερότητα τών ειδών. Σύμφωνα μ’αύτόν υπήρχαν τόσα είδη όσα υπήρχαν στήν άπαρχή τής ζωής. Ό G. Cuvier ( 1769-1832 ), άντίπαλος τοΰ J.B. Lamarck ( 1744-1829 ), έπιχείρησε νά έξηγήσει τό γεγονός της έξέλιξης τών ειδών, διατυπώνοντας τήν υπόθεση τών διαδοχικών καταστροφών. ‘Αλλά ό G.L. Buffon (1707-1788) μιλοΰσε ήδη δειλά γιά έξέλιξη τών ειδών. Κατανοείται συνεπώς τό ότι οί ιδέες του έπικρίθηκαν άπό τή Σχολή Θεολογίας τής Σορβόννης. Ό C.P. Wolf ( 1733-1794 ) ήταν άντίπαλος τής θεωρίας της στασιμότητας τών ειδών καί ό Ch. Lyell ( 1797-1875 ) έπέκρινε τή θεωρία τών διαδοχικών καταστροφών, άνοίγοντας έτσι τό δρόμο προς τή θεωρία τής έξέλιξης. Ό Λάιελ ήταν υπέρ τής θεωρίας τοΰ Δαρβίνου. ‘Αλλά ώς εύσεβής χριστιανός άπέκρουε τήν ιδέα ότι ό άνθρωπος προέρχεται άπό κάποιο ζώο. Εντούτοις, τό 1863, στό βιβλίο του γιά τήν άρχαιότητα τοΰ άνθρώπου, δεχόταν τήν καταγωγή τοΰ άνθρώπου άπό κάποιο είδος πιθήκου.

Οί ιδέες πού άφοροΰν τήν έξέλιξη τών μορφών τής ζωής έχουν μακρά ιστορία. Μιλήσαμε ήδη γιά τούς προσωκρατικούς και ειδικά τούς ‘Ατομικούς. ‘Αλλά καί ό ‘Αριστοτέλης μιλούσε για έξέλιξη καί ό Ιερός Αύγουστίνος ( μέσα 4ου-άρχές 5ου αι.), δπως και ό Θωμάς ό ‘Ακινάτης ( 13ος αϊ.) δέχονταν ότι ό Δημιουργός είχε άφήσει κάποια περιθώρια στήν έξέλιξη. Μετά τούς νεότερους προδρόμους, είναι γνωστό ότι ό Λαμάρκ, μαθητής καί συνεχιστής τοΰ Μπυφφόν, διατύπωσε μιά θεωρία τής έξέλιξης. Οί μεταβολές τοΰ περιβάλλοντος προκαλοΰν, σύμφωνα μ’αύτή τή θεωρία, μεταβολές στους οργανισμούς, οί όποιοι προσαρμόζονται στό περιβάλλον. Όργανα τά όποια είναι ένεργά γίνονται ισχυρότερα, ένώ τά άδρανή άτροφοΰν. ‘Αλλά ήταν άκόμα ένωρίς.

Ωστόσο, κατά τά μέσα τοΰ 19ου αιώνα, ή πρόοδος τών φυσικών έπιστημών είχε δημιουργήσει τις άναγκαίες συνθήκες γιά τή θεωρία τοΰ Δαρβίνου. Σύμφωνα μέ τόν Ζακόμπ: « Κατά τά μέσα τοΰ 19ου αιώνα πραγματοποιείται μιά στροφή στή βιολογία. Σέ λιγότερο άπό είκοσι χρόνια έμφανίζονται, πράγματι, ή θεωρία τοΰ κυττάρου στήν τελική μορφή της, ή θεωρία τής έξέλιξης, ή χημική άνάλυση τών μεγάλων λειτουργιών, ή μελέτη τής κληρονομικότητας, ή μελέτη τών ζυμώσεων, ή ολοκληρωτική σύνθεση τών πρώτων όργανικών ούσιών. Μέ τό έργο τοΰ Βίρχοφ, τοΰ Δαρβίνου, τοΰ Claude Bernard, τοΰ Mendel, τοΰ Παστέρ, τοΰ Berthelot, ορίζονται οί έννοιες, οί μέθοδοι, τά άντικείμενα έρευνας πού βρίσκονται στήν πηγή τής νεότερης βιολογίας ».

Οί καιροί ήταν ώριμοι γιά τή σύσταση τής βιολογίας ώς έπιστήμης, καί γιά τή θεωρία τής έξέλιξης ειδικότερα. Δέν είναι συνεπώς τυχαίο δτι ό A.R. Wallace ( 1823-1913) είχε διατυπώσει, καί αυτός, καί ταυτόχρονα μέ τόν Δαρβίνο τή θεωρία τής μεταβολής τών ειδών μέ τή φυσική έπιλογή. Αύτό πού στόν Δαρβίνο, γράφει ό Ζακόμπ, μεταμόρφωσε ριζικά τή στάση μπροστά στόν έμβιο κόσμο είναι ή στροφή άπό τή μελέτη τών άτόμων στή μελέτη μεγάλων πληθυσμών.

Τά έμβια δντα ύφίστανται μεταβολές ύπό τήν επίδραση τοΰ περιβάλλοντος. Υπάρχουν εύνοϊκές μεταβολές, οί όποιες διατηρούνται, καί άλλες, βλαβερές, οί όποιες άπορρίπτονται μέ τή φυσική έπιλογή. «Ετσι σχηματίστηκαν νέα είδη. ‘Αλλά ή προσαρμογή στο περιβάλλον δέν είναι μια παθητική διαδικασία. Ό οργανισμός άντεπιδρά δημιουργώντας τό περιβάλλον του. Έπίσης, όπως σημείωνε ό Ένγκελς, ή προσαρμογή μπορεί νά σημαίνει τόσο πρόοδο δσο καί οπισθοδρόμηση (π.χ., ή προσαρμογή στήν παρασιτική ζωή είναι πάντα μια οπισθοδρόμηση). Κατά τόν Ένγκελς, πάντοτε, κάθε πρόοδος στήν οργανική έξέλιξη είναι ταυτόχρονα δπισθοδρόμηση, άπό τό γεγονός δτι καθορίζοντας μιά μονόπλευρη έξέλιξη άποκλείει τή δυνατότητα γιά έξέλιξη πρός πολλές άλλες κατευθύνσεις. Έτσι, οί ικανότεροι θά έπιβιώσουν. Οί Μάρξ και Ένγκελς είχαν κατανοήσει τή σπουδαιότητα της θεωρίας του Δαρβίνου, άλλά καί τις άδυναμίες της. Τό σφάλμα τοΰ Δαρβίνου, έγραφε ό Ένγκελς, ήταν δτι άνάμειξε στή φυσική έπιλογή, ή έπιβίωση τών ικανοτέρων, δυό διαφορετικά πράγματα : Έπιλογή λόγω πίεσης τοΰ υπερπληθυσμού καί έπιλογή χάρη στήν προσαρμογή στίς συνθήκες.

Ό Δαρβίνος είχε συλλάβει τό ρόλο τών διαφοροποιήσεων ( variations) γιά τήν έξέλιξη τών ειδών. Εντούτοις δέν μποροΰσε να έξηγήσει τούς μηχανισμούς τών διαφοροποιήσεων καί τής έπιλογής, έπειδή στήν έποχή του ή Βιοχημεία καί ή Γενετική πρακτικά δέν υπήρχαν. Πώς μποροΰμε, κατά συνέπεια, νά δοΰμε σήμερα τή θεωρία τοΰ Δαρβίνου; Ας άκούσουμε τόν Φρ. Ζακόμπ: « Μποροΰμε νά ποΰμε δτι οτιδήποτε βρέθηκε άπό τή Γενετική, ολόκληρο τό σώμα τών δογμάτων πού σχηματίζει αύτό πού σήμερα ονομάζεται κλασική γενετική καί μοριακή βιολογία, ήλθε να στηρίξει τή θεωρία πού διατύπωσε ό Δαρβίνος καί νά τής προσφέρει ένα κυτταρικό καί μοριακό στήριγμα ».22 Ό νεοδαρβινισμός, κατά τόν Ζακόμπ, δέν είναι τίποτε άλλο άπό τόν Δαρβίνο, μετά τόν Μέντελ καί τή μοριακή βιολογία.

Σήμερα μιλάμε γιά νεοδαρβινισμό ή, άκριβέστερα, γιά συνθετική θεωρία τής έξέλιξης. Ή θεωρία αύτή, όπως σημειώνει ό Α. de Ridés, καθιερώθηκε άπό τή δεκαετία τοΰ ’30, χάρη στή σύγκλιση άπόψεων πού προέρχονταν άπό τόν κλασικό δαρβινισμό, τροποποιημένο άπό τή θεωρία τών μεταλλάξεων (mutationisme ), στόν όποιο έπιχείρησαν νά προσθέσουν δλα τά κεκτημένα τής γενετικής τών πληθυσμών καί ιδιαίτερα τή μαθηματική διαπραγμάτευσή του. Ή συνθετική θεωρία τής έξέλιξης διαμορφώθηκε κατά τή δεκαετία τοϋ ’30 άπό Σοβιετικούς καί ‘Αγγλοσάξονες ερευνητές. Ή διαφοροποίηση καί ή έπιλογή συνιστούν στό πλαίσιο αύτης τής θεωρίας Ινα λειτουργικό ζεύγος. Οί γενετικές μεταλλάξεις είναι ή πηγή τής κληρονομικής διαφοροποίησης, καί ή έπιλογή πραγματοποιεί μιά διαλογή άνάμεσα στά διαφορετικά. Κατά τόν J. Ninio, ό δαρβινισμός είναι κατά κάποιον τρόπο αύτό πού είναι ό Κοπέρνικος γιά τόν φυσικό : «Ενα γενικό πλαίσιο της νόησης έξω άπό τό όποιο τό καθετί θά ήταν παράλογο ή τρομερά περίπλοκο, πλαίσιο γιά τό όποιο δέν γίνεται πλέον προσπάθεια να επαληθευτεί στίς λεπτομέρειες.

Είναι έξάλλου γνωστό 6τι ή θεωρία τοΰ Δαρβίνου είχε συνέπειες οί όποιες έκτείνονται πέρα άπό τήν περιοχή τής βιολογίας. Ό Ούάλλας, ό όποιος διατύπωσε ταυτόχρονα μέ τόν Δαρβίνο τή θεωρία τής φυσικής έπιλογής, δέν διατύπωσε τά φιλοσοφικά συμπεράσματα τής θεωρίας του, έπειδή, όπως σημειώνει ό S.J. Gould, θεωρούσε τό άνθρώπινο πνεύμα σάν τή μόνη θει’κή συνεισφορά στήν ιστορία τής ζωής. Ό Δαρβίνος, αντίθετοι, σημειώνει ό Γκούλντ, συνέτριψε δύο χιλιάδες χρόνια φιλοσοφίας καί θρησκείας. Στό έπίγραμμα τοΰ Σημειωματάριου Μ, ό Δαρβίνος έγραφε: «Ό Πλάτων γράφει στόν Φαίδωνα δτι οί » ιδέες τής φαντασίας » προέρχονται άπό τήν προΰπαρξη τής ψυχής, δτι δέν προκύπτουν άπό την έμπειρία… Διάβασε πίθηκος γιά τήν έμπειρία ». ‘Αλλά ό Δαρβίνος, κατά τον Γκούλντ, ήταν Ινας « πολύ ήσυχος έπαναστάτης ». Καθυστέρησε πάρα πολύ νά δημοσιεύσει τό έργο του- έπίσης άπέφυγε νά έκθέσει δημόσια τις φιλοσοφικές συνέπειές του. Έτσι έγραφε στόν Μάρξ ( 1890 ) : «Μοΰ φαίνεται ( άδικα ή δίκαια ) ότι οί έπιθέσεις έναντίον τοΰ χριστιανισμού καί τοΰ θεϊσμοΰ δέν έχουν πρακτικά επίδραση στό κοινό καί δτι ό έμπλουτισμός τοΰ άνθρώπινου πνεύματος πού άκολουθεΐ τήν πρόοδο τής έπιστήμης θά άπελευθερώσει περισσότερο τούς στοχαστές. Γι’αύτό απέφυγα πάντοτε νά μιλάω γιά τή θρησκεία καί περιορίστηκα στήν έπιστήμη ». Ό δαρβινισμός συνέβαλε στήν κατεδάφιση τής θεολογίας καί τοϋ δόγματος της Δημιουργίας. Εντούτοις, παρά τις ήττες τους, ή θεολογία και τό δόγμα τής Δημιουργίας συνεχίζουν τήν παρασιτική ζωή τους ώς « όπιο τών λαών ».

Ό Μάρξ καί ό Ένγκελς, άπό τήν πλευρά τους, είχαν συλλάβει τόν έπαναστατικό χαρακτήρα τής θεωρίας τοΰ Δαρβίνου. Συγκεκριμένα, ό Μάρξ έγραφε στόν Ένγκελς : « Σ’ αύτό τό βιβλίο βρίσκω τά ίστορικά-ύλιστικά θεμέλια τής άντίληψής μας ». Έπίσης, σέ μιά έπιστολή στόν Lassalle, ό Μάρξ έγραφε : « Τό βιβλίο τοΰ Δαρβίνου είναι πάρα πολύ σπουδαίο καί μοΰ ταιριάζει ώς βάση της ιστορικής πάλης τών τάξεων ». Ά ς άκούσουμε έπίσης έναν σύγχρονο ειδικό, τόν Π. Τόρ : « Μέχρι έδώ όλα είναι άπλά : ή εξελικτική βιολογία τού Δαρβίνου, ώς φυσική ιστορία, είναι ή υλιστική βάση στήν όποία στηρίζεται φυσιολογικά τό μαρξ-ενγκελσιανό οικοδόμημα τής κοινωνικής ιστορίας τοΰ άνθρώπου, όπου ή ιστορική πάλη τών τάξεων άντικαθιστά τόν βιολογικό άγώνα γιά την ύπαρξη.

Ή θεωρία τοΰ Δαρβίνου άποτέλεσε όπλο έναντίον τής θεολογίας, τοΰ δόγματος τής Δημιουργίας, καί τών διαφόρων μυστικιστικών δογμάτων. Οί φιλοσοφικές καί οί ιδεολογικές συνέπειές της άποτέλεσαν μιά άπό τίς βάσεις τής υλιστικής κοσμοαντίληψης. Εντούτοις υπάρχουν έπιστήμες μέ ρεαλιστικά θεμέλια, καί οί όποιες, παρά ταύτα, τροφοδότησαν τόν σύγχρονο άνορθολογισμό καί τό μυστικισμό. Τέτοια είναι ή περίπτωση τής κβαντικής μηχανικής, τών θεωριών τοΰ Αϊνστάιν καί τής σύγχρονης Κοσμολογίας. Ή ιδεολογική λειτουργία τών φυσικών έπιστημών δεν καθορίζεται άποκλειστικά άπό τό μέρος τής άλήθειας τό όποιο έκφράζουν. Ή θεωρία τοΰ Δαρβίνου, άντίθετα, ήταν καί παραμένει ένας άνένδοτος άντίπαλος τών θεωριών τής Δημιουργίας.

Θά τελειώσω αύτή τή σύντομη άναφορά στόν Δαρβίνο παραθέτοντας τήν άποψη ένός μαρξιστή βιολόγου, τοΰ καθηγητή G. Tessier, ό όποιος έγραφε σχετικά ήδη άπό τό 1945 : « Καμιά θεωρία της έξέλιξης δέν έξηγεΐ τόσο καλά όσο ό σύγχρονος δαρβινισμός τά ποικίλα χαρακτηριστικά τοΰ κόσμου τής ζωής. Γνωρίζουμε ότι ή ιστορία τής ζωής στή Γή δέν είναι παρά μιά άτέρμονη διαδοχή τυχαίων, τά όποια διορθώνονται κάθε στιγμή μέ τήν έπιλογή, ένας πάγιος και άξεδιάλυτος συνδυασμός τοϋ τυχαίου και τοΰ άναγκαίου [ . . . ] Στόν ίδιο τό μηχανισμό τής έξέλιξης οφείλει ή Φύση αύτό τό μείγμα αύστηρότητας καί άπρόβλεπτου τό όποιο παρουσιάζει καί παρουσίαζε πάντοτε ».  Έναντίον τής θεολογίας, έναντίον τής λεγόμενης « άνθρωπικής άρχής », έναντίον τοϋ άπλοϊκοϋ ύλισμού, ή διαλεκτική τοΰ τυχαίου καί τοΰ άναγκαίου. Ό ‘Οπάριν, ό Χαλνταίιν, ό Marcel Prenant ( 1893-1983 ) καί άλλοι μαρξιστές βιολόγοι συνέβαλαν όχι μόνο στήν κριτική κατανόηση τοΰ έργου τοΰ Δαρβίνου. Συνέβαλαν, ταυτόχρονα, στήν ανάπτυξη της θεωρίας. Μέ τό έργο τοΰ Δαρβίνου συγκροτήθηκε μιά νέα θεωρία. Ή « ήπειρος » τής Βιολογίας άναδύθηκε ώς ή υπέρβαση τών προεπιστημονικών άντιλήψεων γιά τή ζωή : Διαλεκτική υπέρβαση : Οΰτε επίπεδη συνέχεια οΰτε τομή. Τό νέο ένσωμάτωσε 6,τι ήταν βιώσιμο στό παλαιότερο « παράδειγμα ».


Ευτύχης Μπιτσάκης, «Η Ύλη και το Πνεύμα» -(απόσπασμα από τις σελίδες 237-243)



Από https://roides.wordpress.com/2012/09/29/29sep12/

Η άποψη για τη Δημιουργία

Το άπειρο του κόσμου δεν μπορεί να αποδειχτεί,όπως δεν έχει αποδειχτεί και το πεπερασμένο.Ωστόσο,οι κοσμολογικές απόψεις που,ξεκινώντας από τη θεωρία της σχετικότητας ,διατείνονται ότι το σύμπαν είναι πεπερασμένο,χρησιμοποιήθηκαν για να υποστηριχτεί ότι ο χώρος,ο χρόνος και το σύμπαν δημιουργήθηκαν από το Θεό.
Η απειρότητα του χώρου και του χρόνου,δηλαδή το άπειρο και το άναρχο του σύμπαντος,βρίσκονται σε αντίθεση με τη Γραφή.Η άποψη της Γραφής είναι σαφής "Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην".Και ο Αυγουστίνος διευκρινίζει ότι ''ουχί εν χρόνω,αλλά μετά του χρόνου''.Ο κόσμος που υπάρχει  από τότε μόνο που τον δημιούργησε ο Θεός είναι και χωρικά πεπερασμένος.Κάποτε περιλάμβανε τη γη,τους πλανήτες και τη σφαίρα των απλανών.Σήμερα ταυτίζεται με το ''πεπερασμένο'' αλλά χωρίς όρια σύμπαν του Αϊνστάιν.
Οι Χριστιανοί στοχαστές έκαναν τολμηρές ή και αυθαίρετες γενικεύσεις,με βάση το θεωρητικό σχήμα της σχετικότητας και τα ελάχιστα δεδομένα της αστρονομίας,προκειμένου να ''αποδείξουν'' το πεπερασμένο του σύμπαντος.Η ιδεολογία υπήρξε κίνητρο για ορισμένες κατευθύνσεις της κοσμολογίας.Δεν είναι τυχαίο ότι το πρότυπο του διαστελλόμενου σύμπαντος συνδέεται με τον Αββά Λαιμέτρ.Στις ακραίες εκδηλώσεις της,η ιδεολογία κατέληξε στην μυθοπλασία και στο μπέρδεμα της πειραματικής επιστήμης με το θεολογικό δόγμα.
Η άποψη για το πεπερασμένο του χώρου και του χρόνου συνεχίζει ως τις μέρες μας να αποτελεί θεμέλιο του δόγματος.Για να συγκεκριμενοποιήσουμε,παίρνουμε ακόμα ένα παράδειγμα.Στη Διακήρυξη της Χριστιανικής Ενώσεως Επιστημόνων διαβάζουμε ''Είναι γνωστόν τι η χριστιανική πίστις διδάσκει εις τον άνθρωπον εν σχέσει προς την αρχήν του κόσμου.Μας λέγει ότι ο κόσμος όλος εδημιουργήθη από εν ανώτερον Ον και ότι αυτό το Ον εδημιούργησε τον κόσμον εκ του μη όντος.Αυτό το Ον,ο Θεός,έθεσε την τάξιν και τους νόμους που διέπουν τον κόσμον και τον κυβερνά με την πρόνοιαν του [...].Ο χριστιανισμός προσφέρει την πρότασιν αυτήν ως πρότασιν πίστεως,επί θέματος επί του οποίου μόνον η πίστις ημπορεί να χρησιμεύση ως οδηγός''.
Επειδή η δημιουργία του κόσμου δεν μπορεί βέβαια να αποδειχτεί επιστημονικά,οι Χριστιανοί στοχαστές,περνώντας από τη θέση στην άρνηση,επιχειρούν να ανατρέψουν την άποψη ότι ο κόσμος είναι άπειρος στο χώρο και στο χρόνο.Πάντα κατηγορούσαν σαν αστήρικτη την υλιστική θέση.Και ενώ οι ίδιοι στηρίζονται στη μεταφυσική,κατηγορούν για μεταφυσική τη θέση αυτή,που αποτελεί τη μόνη λογική κατάληξη της γνώσης σ'αυτό το θέμα ''Γνωρίζουμε σήμερα ένα σύμπαν σ'ένα τμήμα του χρόνου κάποιων δισεκατομμυρίων ετών.Τίποτα δεν μας επιτρέπει να βεβαιώνουμε ότι το σύμπαν,δηλαδή ο χρόνος,είναι αιώνια.Πρόκειται για μεταφυσική βεβαίωση, που υπερβαίνει τα δεδομένα του πειράματος.Ένα σύμπαν πεπερασμένο στο χρόνο,όπως και στο χώρο,δεν είναι καθόλου αδιανόητο στη σημερινή κατάσταση της αστροφυσικής.''[Τρεμοντάν].
Εδώ ακριβώς βρίσκεται το βασικό σημείο της χριστιανικής σκέψης-Από τη στιγμή που δεν μπορεί να θεμελιώσει τη θέση της,προσπαθεί να ανατρέψει την αντίθετη θέση,επικαλούμενη την επιστήμη.Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Τζήνς.Πρώτα θεωρεί δεδομένο το πεπερασμένο του χώρου και του χρόνου και σε συνέχεια προχωρεί στη θεμελίωση της θεολογικής άποψης ''Πράγματι,το πεπερασμένο του χρόνου και του χώρου μας εξαναγκάζει να απεικονίσουμε τη δημιουργία σαν μια πράξη σκέψης.Ο προσδιορισμός των σταθερών,όπως είναι η ακτίνα του σύμπαντος και ο αριθμός των ηλεκτρονίων που περιέχει,συνεπάγεται σκέψη,που ο πλούτος της μετριέται με το απέραντο των ποσοτήτων αυτών.Ο χρόνος και ο χώρος,που αποτελούν τη βάση της σκέψης,πρέπει να γεννήθηκαν σαν ένα μέρος της πράξης αυτής''.
Βέβαια,το πεπερασμένο του σύμπαντος,οι ''σταθερές'' του και ο αριθμός των ηλεκτρονίων του δεν αποτελούν επιστημονικό δεδομένο.Είναι αυθαίρετες υποθέσεις και παραδοχές.Αλλά η αυθαιρεσία δεν σταματά εδώ.Ο Τζήνς εξίσου αυθαίρετα υποστηρίζει ότι η εντροπία του σύμπαντος αυξάνει παντού, για να καταλήξει πάλι στη Δημιουργία ''Η εντροπία αυξάνει ακόμα γρήγορα και επομένως πρέπει να υπήρξε αυτό που μπορούμε να περιγράψουμε σαν μια ''δημιουργία'' σ'έναν καιρό όχι απείρως μακρινό''.Και ύστερ' απ'αυτά,έρχεται η άποψη ότι ''το σύμπαν φαίνεται να έχει σχεδιασθεί από έναν τέλειο αρχιτέκτονα''.
Η σύγχρονη επιστήμη δεν έδωσε επιχειρήματα υπέρ της θεολογικής άποψης.Αλλά δεν έδωσε ούτε από την αρνητική άποψη,ανασκευάζοντας την υλιστική θέση για την απειρότητα του σύμπαντος.Αντίθετα,πρόσφερε υλικό υπέρ της υλιστικής θέσης.Ωστόσο,οι οπαδοί της δημιουργίας ξεκινούν για να αποδείξουν κάτι που έχει τεθεί σαν δεδομένο.Έτσι,χειρίζονται κατάλληλα τα δεδομένα της επιστήμης,για να αποδείξουν αυτό που πρέπει να αποδειχτεί.Και ενώ οι ίδιο χρησιμοποιούν-και μάλιστα αυθαίρετα-την επιστήμη,αρνούνται στους αντιπάλους τους αυτό το δικαίωμα ''Πρέπει,λοιπόν,δια να ημπορούμε να διαψεύσωμεν εν ονόματι της επιστήμης ο'τι εις το σημείον αυτό λέγει η πίστις,να εύρωμεν μίαν επιστημονικήν αλήθειαν αναφερομένην εις αυτό ακριβώς το θέμα,δηλαδή εις την αρχήν του κόσμου[...].Πρέπει να εύρωμεν τι ο άνθρωπος γνωρίζει από παρατηρήσεις ή πειράματα,τα οποία έκαμε επί του θέματος αυτού,επί της αρχής του κόσμου[...].Παρατήρησις ή πείραμα επί της αρχής του κόσμου,μόνον ως τερατολογία θα ημπορούσε να διατυπωθεί''[Διακήρυξις].
Η χριστιανική σκέψη πιστεύει ότι κατατροπώνει τον υλισμό μ'αυτό το επιχείρημα.Ωστόσο,δεν πολεμά με τον υλισμό,αλλά με σκιές.Γιατί κανείς υλιστής δεν στηρίζει την άποψη του στο ότι μπορεί να υπάρξει πείραμα που να αποδεικνύει την αρχή του κόσμου.Το πρόβλημα δεν βρίσκεται εδώ.Βρίσκεται ακριβώς στο παράλογο της δημιουργίας.
Όταν,το 17ο αιώνα,το σύμπαν εθεωρείτο τεράστια μηχανή,ήταν λίγο-πολύ φυσικό να υποστηρίζει ο Καρτέσιος ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε με τον τρόπο που πρότεινε,''γιατί είναι πολύ ευλογοφανές ότι ο Θεός τον έκαμε από την αρχή τέτοιον που έπρεπε να είναι''.Στις μέρες μας,η άποψη της δημιουργίας αντιφάσκει ακόμα πιο έκδηλα με τις επιστήμες.Γιατί σήμερα η επιστήμη έχει αποδείξει ότι η φύση,ανόργανη και οργανική,είναι ένα αδιάκοπο γίγνεσθαι, όπου το καθετί  αρνείται τον εαυτό του περνώντας σε κάτι διαφορετικό,που κι αυτό με τη σειρά του γίνεται κάτι καινούργιο,που είναι πάλι ''προορισμένο'' να χαθεί.Η φύση είναι ένα αιώνιο πέρασμα από το ον στο ''μη ον'',μια αιώνια ανανεούμενη ενότητα εμφάνισης και εξαφάνισης.
Μέσα σ'αυτή την άπειρη κίνηση,μπορούμε να ανακαλύψουμε την πραγματική-και όχι μεταφυσική-σχέση του όντος και του μηδενός.''Η μόνη κατανοητή και πράγματι συναντώμενη μορφή του μηδενός είναι η αρνητικότης,ο δεσμός ανάμεσα στο ον και το μη ον μέσα στο γίγνεσθαι,όπου συνυπάρχουν αυτό που γίνεται και κείνο που χάνεται.Όσο για το απόλυτο κενό,απ'όπου θα ήθελαν να προκύψει το ον με μία θεία fiant,η προέλευση του είναι καθαρά ανθρώπινη''[Ζ.Μιλώ].
Η αιωνιότητα της κίνησης αντιφάσκει με την αρχή του κόσμου.Η υλική του απειρότητα αντιφάσκει με την ιδέα του θεού,''του ολοκληρωτικού αυτού κενού''.Ωστόσο,οι θρησκευτικές προκαταλήψεις εκτρέφουν απόψεις,όπως η άποψη για το πεπερασμένο του σύμπαντος,που δεν μπορούν να στηριχθούν επιστημονικά.Επίσης,υποβοηθούν την εξάπλωση τους και την εξαγωγή φιλοσοφικών συμπερασμάτων απ' αυτές.


       Απόσπασμα από το βιβλίο ''Το είναι και το γίγνεσθαι'' του Ευτύχη Μπιτσάκη [σελ 298-302].

Η ΦΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Εκ δυνάμει όντος ενεργεία ον γίνεται και ου χωριστή μεν η ύλη ,τω δ'  είναι έτερον και μία τω αριθμώ.
Αριστοτέλης

Η έννοια της φύσης στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία-να μία περιοχή όπου η επιστήμη και η ''ιδεολογία'' είναι αξεχώριστες.
Κι όμως αυτό δεν εμπόδισε την ελληνική φιλοσοφία να θέσει τα μεγάλα οντολογικά και γνωσιοθεωρητικά προβλήματα και να προσφέρει απαντήσεις που η επικαιρότητα τους γίνεται συνεχώς μεγαλύτερη.
Εδώ βέβαια θα σκιαγραφήσουμε απλώς το πρόβλημα.
Αλλά αν θα μπορούσε να δικαιολογηθεί η παρουσίαση τούτου του σύντομου κειμένου,αυτό θα οφειλόταν στο ότι επιχειρεί να δει το πρόβλημα από μία διπλή άποψη-την άποψη του διαλεκτικού υλισμού,και μιας θεμελιακής επιστήμης-της Φυσικής.

1.ΤΟ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ-ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΜΥΘΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΟΓΟ

Η ελληνική σκέψη-και αυτή-έχει σαν άξονα το θεμελιακό ερώτημα-Το είναι ταυτίζεται με τη φύση;Ή μήπως η φύση είναι ''προϊόν'' ενός όντος εξωτερικού ως προς αυτήν;
Οι πρώτοι φιλόσοφοι αναζήτησαν,καθώς μας λέει ο Αριστοτέλης,μία υλική αρχή απ'όπου το καθετί αντλεί την ύπαρξη του,όπου τελικά ξαναγυρνά και που η ουσία του διατηρείται σε πείσμα όλων των αλλαγών.
Οι ''πρώτοι φιλόσοφοι'' έθεσαν λοιπόν την αρχή της αντικειμενικότητας και της αυθυπαρξίας της φύσης-της ταύτισης του Είναι με τη Φύση.Η μαρτυρία του μεγάλου Σταγειρίτη είναι σωστή, αλλά δεν είναι ολοκληρωμένη.
Οι πρώτοι φιλόσοφοι-του 7ου και του 6ου αιώνα-αναζήτησαν το Είναι και το γίγνεσθαι ,η καλύτερα,το Είναι σαν γίγνεσθαι.Η στάση αυτή είναι ευεξήγητη.
Οι Ίωνες δεν είχαν ακόμα αποκοπεί από το μυθικό κόσμο της φυλετικής κοινωνίας.
Ζούσανε βέβαια σε πόλεις,σε μία κοινωνία όπου ο δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής γινόταν όλο και πιο κυριαρχικός.Αλλά ένα μεγάλο μέρος από το εποικοδόμημα της φυλετικής οργάνωσης ήταν ακόμα ζωντανό,απ'όπου μερικά θεμελιακά χαρακτηριστικά της κοσμοαντίληψης τους.
Η ιωνική φιλοσοφία,παρά τη μυθολογική της ατμόσφαιρα,είναι βασικά υλιστική.
Σε τούτο το στάδιο,το Είναι ταυτίζεται με τη φύση.Αλλά η φύση,άρα το Είναι,βρίσκεται σε αιώνια αλλαγή.
Η λέξη φύσις ,σημαίνει κάτι που φύεται,που αυξάνει,κι όχι απλά κάτι που είναι.
Οι περισσότεροι από τους πρώτους φιλόσοφους-παραθέτουμε πάντα τον Αριστοτέλη-θεωρούσαν ότι οι αρχές των όντων είναι αποκλειστικά υλικές.Θεωρούσαν πραγματικά,πως τα συστατικά στοιχεία από τα οποία συντίθενται κατ'αρχήν τα όντα και στα οποία τελικά αποσυντίθενται,είναι τα μόνα δομικά στοιχεία και οι μόνες αρχές των πραγμάτων και ότι η ουσία τους παραμένει αιώνια,παρόλο που αδιάκοπα αλλάζει ιδιότητες.Τίποτα δεν δημιουργείτε και τίποτα δεν χάνεται,έλεγαν,και η αρχική αυτή οντότητα διατηρείται απεριόριστα.
Προτού περάσουμε στους ''φυσικούς'' της ιωνικής σχολής,δε θα 'ταν άσκοπο να αναφερθούμε πολύ σύντομα στον Ησίοδο,για να αναζητήσουμε τον πρώτο ορθολογικό πυρήνα στη μυθική ''κοσμολογία'' του,στη Θεογονία.
Ο Ησίοδος έζησε προς το τέλος του 8ου αιώνα στη Βοιωτία.Ήτανε βοσκός στον Ελικώνα.
Έζησε λοιπόν σε μία κοινωνία,όπου κυριαρχούσε η μυθική αντίληψη για τον κόσμο.
Η Θεογονία του είναι ένα είδος πρωτόγονης κοσμολογίας-''Πριν απ'όλα ήταν το Χάος.
Ύστερα η πλατύστερνη γη,σίγουρη βάση για κάθε ζωντανή ύπαρξη,κι ύστερα ο Έρωτας,ο πιο όμορφος ανάμεσα στους αθανάτους[...].Από το Χάος γεννήθηκε το Έρεβος και η μελανή Νύχτα.
Κι από τη Νύχτα γεννήθηκαν ο Αιθέρας και η Ημέρα.Και η Γη γέννησε ένα ίσο της ,τον έναστρο Ουρανό,ικανό να τη σκεπάζει ολόκληρη,και που θα πρόσφερε στους μακάριους θεούς μία σίγουρη παντοτινή βάση''.
Ο κόσμος λοιπόν βρίσκεται σε γίγνεσθαι-πρώτα το χάος,ύστερα η γη και ο έρωτας.Πρόκειται για τις τρεις πρώτες θεότητες.Ο έρωτας είναι η έλξη.Ο ίδιος δεν είναι γόνιμος.Ο  ρόλος του,ωστόσο,είναι να σμίγει τους άλλους και να τους οδηγεί στη γονιμότητα.Η αρμονία είναι κόρη του Άρη και της Αφροδίτης,άρα καρπός των αντίθετων[Έχουμε εδώ ένα προϊδέασμα της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου,ριζωμένο βαθιά στην ελληνική μυθολογία].
Στην αφελή τούτη κοσμολογία,βρίσκουμε τα πρώτα στοιχεία μιας ''αυθόρμητης'' διαλεκτικής-το Είναι,θεωρούμενο σαν γίγνεσθαι,την αλληλεπίδραση η οποία νοείται σαν αιτία της αλλαγής,την πάλη και την ενότητα των αντίθετων σαν κινητήρια δύναμη του γίγνεσθαι.Σάμπως να'ταν απόλυτα αναγκαίο-σημειώνει ο Αριστοτέλης-να υπάρχει στον κόσμο κάποια αιτία, που προκαλεί την κίνηση και την ένωση.
Τη δυναμική αυτή αντίληψη της πραγματικότητας,τη βρίσκουμε σε πολλές μυθολογίες και θρησκείες.''Ο Ορφέας διηγιόταν με τα τραγούδια του,γράφει ο Γ.Τόμσον,πως ο ουρανός και η γη και η θάλασσα,που άλλοτε αποτελούσαν μία ενότητα,χωρίστηκαν με τη βία.πως τα αστέρια,το φεγγάρι και ο δρόμος του ήλιου είναι ένα αιώνιο σημάδι στον ουρανό.και πως σχηματίστηκαν τα βουνά,κι οι φλύαροι δρόμοι του νερού με τις νύμφες,και με όλα τα όντα που έρπουν μέσα τους''.
Η ορφική φιλοσοφία είναι μυστική.Στη βίβλο υπάρχει πάντα δημιουργία.Αλλά η φύση εδώ δεν είναι αυθύπαρκτη.Η διαδικασία της δημιουργίας είναι άμεσα πνευματοκρατική.
''Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και τη γην.Η δε γη ήτο άμορφος και έρημος.και σκότος επί του προσώπου της αβύσσου.Και πνεύμα θεού εφέρετο επί της επιφανείας των υδάτων.Και είπε ο Θεός,ΓΕΝΝΗΘΗΤΟ φως.και έγινε φως.και είδεν ο Θεός ότι το φως ήτο καλόν.και διεχώρισεν ο Θεός το φως από του σκότους''.
Στην περίπτωση της μυθολογίας του Ησίοδου,η δημιουργία δεν είναι παρά η αυτοανάπτυξη της φύσης.Εδώ, δεν είναι μόνο το πνεύμα,ανώτερο και προηγούμενο από τη φύση,που είναι η αιτία της δημιουργίας.Αυτή η ίδια η δημιουργία χάνει το διαλεκτικό χαρακτήρα της-ανάγεται σε μία σειρά από στάδια ανεξάρτητα,χωρίς σύνδεση οργανική,εξαρτημένα από μία βούληση εξωτερική ως προς τη φύση.Η αντίθεση ιδεαλισμού-υλισμού δεν περιορίζεται λοιπόν στο θεμελιακό ερώτημα-αυθυπαρξία ή δημιουργία.
Ωστόσο η καθαυτό φιλοσοφία γεννήθηκε με τους τρεις ''φυσικούς'' της Μιλήτου.
Ο ΘΑΛΗΣ [624-547],έμπορος,γεωμέτρης αστρονόμος και φιλόσοφος,διάσημος για τις γνώσεις του,ο άνθρωπος που πρόβλεψε μία έκλειψη του ήλιου και που καθώς μας πληροφορεί ο Διογένης ο Λαέρτιος ,καθόρισε το έτος σε 365 ημέρες,θεώρησε σαν αρχή των πάντων, το νερό.
Η εκλογή δεν είναι τυχαία.Ο Θαλής είχε,όπως και οι σύγχρονοι του,πλατιές γνώσεις σχετικά με τη σπουδαιότητα του νερού για τη γέννηση και τη ζωή των φυτών και των ζώων.Ο Αριστοτέλης υπογραμμίζει άλλωστε τη σπουδαιότητα της παράδοσης για το ρόλο του νερού στη ζωή.Αναφέρεται στη μυθολογία, που καθώς μας το μεταφέρει ο Όμηρος,έβλεπε τον Ωκεανό και τη Θέτιδα σαν πατέρες της δημιουργίας και θεωρούσε το νερό σαν τον όρκο των θεών,που οι ποιητές ονόμαζαν Στύγα.
Ο ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ [610-546],συμπατριώτης και σύγχρονος του Θαλή,θεώρησε πως το σύμπαν γεννήθηκε από το άπειρο.Το άπειρο είναι αδημιούργητο.Είναι αθάνατο και ανώλεθρο,προικισμένο με κίνηση.Με την κίνηση χωρίζονται τα αντίμαχα [θερμό-ψυχρό,υγρό-ξηρό].Τα ζώα γεννήθηκαν από την υγρασία.Τα όντα περνούν στην ύπαρξη ερχόμενα από το άπειρο και σ' αυτό αναγκαστικά επιστρέφουν.γιατί έτσι επανορθώνουν τις αμοιβαίες κακές πράξεις, σύμφωνα με τη χρονική τάξη.
Ο Αναξίμανδρος επεξεργάστηκε ένα γεωκεντρικό σύστημα.Η Γη κατέχει το κέντρο του σύμπαντος,είναι σφαιρική και η Σελήνη δέχεται το φως του ήλιου[είναι ψευδοφανής].
Ο Ήλιος δεν είναι μικρότερος από τη Γη και είναι καθαρή φωτιά.Τα όντα έχουν κοινή προέλευση και το γίγνεσθαι,η εσωτερική κίνηση του Είναι,ψυχώνεται από την πάλη των αντίθετων.Κατά τον Αναξίμανδρο,τα πάντα έρχονται από το άπειρο και σ'αυτό ξαναγυρίζουν με την καταστροφή.Ο κύκλος της γέννησης και της φθοράς,αφορά όλα τα υλικά όντα.
Ο μαθητής του Αναξίμανδρου, ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ [585-525] πήρε σαν αρχή μία άλλη υλική αιτία -τον αέρα.''Όπως η ψυχή μας,που αποτελείτε από αέρα,εξασφαλίζει τη συνοχή μας,το ίδιο η πνοή και ο αέρας περιβάλλουν ολόκληρο το σύμπαν''.Ο αέρας είναι άπειρος [ανάγκη και άπειρον είναι και πλούσιον,δια το μηδέποτε εκλείπειν].Η γένεση και η φθορά των σωμάτων δεν επηρεάζουν λοιπόν την ποσότητα του.Τα σώματα γεννιούνται με μία διπλή,αντιθετική κίνηση-πύκνωση και αραίωση.Η κίνηση με την οποία γεννιούνται τα σώματα,υπάρχει από την αιωνιότητα.Μ' αυτόν τον τρόπο γεννήθηκε η γη,καθώς και ο ήλιος,η σελήνη και τα άστρα.
Το νερό,το άπειρο,ο αέρας-Πρόκειται για υλικές αρχές που συνθέτουν την ουσία του Είναι.
Είναι αλήθεια πως το νερό του Θαλή δεν είναι το νερό της σύγχρονης χημείας.Είναι υλικό και την ίδια στιγμή έχει κάποια ιεροπρέπεια.Αλλά το ιερό αυτής της φιλοσοφίας είναι βαθιά δεμένο με τη ζωή και ανταποκρίνεται περισσότερο στο ρόλο του,στο ζωικό-ανθρώπινο γίγνεσθαι,παρά σε μία μεταφυσική της αντίθεσης ύλη-πνεύμα.Μπορεί άλλωστε κανείς να συναντήσει ακόμα στα ελληνικά χωριά τον απόηχο αυτού του υλικού-ιερού,που είναι δεμένο με τη ζωή,όταν ακούει τους ανθρώπους να ορκίζονται στο ψωμί,βασική τροφή,απ' όπου εξαρτάται η ζωή τους.
Ο Αριστοτέλης,ανάμεσα στους άλλους,είχε συνείδηση του υλιστικού χαρακτήρα αυτών των κοσμολογιών,και τις καταπολέμησε.
Το βασικό χαρακτηριστικό της φύσης των Ιώνων,είναι η αυθυπαρξία και η εξέλιξη.Η φιλοσοφία αυτή δέχεται την ψυχή,αλλά τη θεωρεί υλική.Δέχεται τους ''αθάνατους'' θεούς.
Αλλά οι θεοί αποτελούν κι αυτοί μέρος της φύσης.Βεβαιώνει λοιπόν την ενότητα του υλικού και του πνευματικού,στη βάση της πρωταρχικότητας της ύλης.
Η κίνηση,από την άλλη μεριά,είναι ενδογενής.Δεν υπάρχει λοιπόν ανάγκη για εξωτερική επέμβαση,για ''πρώτο κινούν''.
Με την κίνηση η φύση διαφοροποιείται.Από την ανόργανη φύση γεννιέται ο ζωντανός κόσμος.Το Είναι συλλαμβάνεται σαν γίγνεσθαι.Και αξίζει να κλείσουμε αυτή την παράγραφο με ένα απόσπασμα από τον Διόδωρο το Σικελό,που το πήρε από τους Ίωνες,ή το εμπνεύστηκε από τη φιλοσοφία τους,και που συνιστά τον πυρήνα μιας εξελικτικής αντίληψης για τη φύση,με καταπληκτική ομοιότητα με τις σύγχρονες αντιλήψεις [προτίμησα ν' αφήσω το κείμενο στη δική του γλώσσα].
Κατά γαρ την εξ αρχής των όλων σύστασιν μιαν έχειν ιδέαν ουρανόν τε και γην,μεμιγμένης αυτών της φύσεως.μετά δε ταύτα διαστάντων των σωμάτων απ' αλλήλων,τον μεν κόσμον περιλαβείν άπασαν την ορωμένην εν αυτώ σύνταξιν,τον δ' αέρα κινήσεως τυχείν συνεχούς, και το μεν πυρώδες αυτού προς τους μετεωράτους τόπους συνδραμείν,ανωφερούς ούσης της τοιάυτης φύσεως δια την κουφότητα.αφ' ης αιτίας τον μεν ήλιον και το λοιπόν πλήθος των άστρων εναποληφθήναι τη πάση δίνη.το δε ιλυώδες και θολερόν μετά της των υγρών συγκρίσεως επί ταυτό καταστήναι δια το βάρος.ειλούμενον δ' εν εαυτώ συνεχώς και συστρεφόμενον εκ μεν των υγρών την θάλατταν,εκ δε των στερεμνιωτέρων ποιήσαι την γην πηλώδη και  παντελώς απαλήν.
Τοιάυτην δε το μεν πρώτον του περί τον ήλιον πυρός καταλαμψάντος πήξιν λαβείν,έπειτα δια την θερμοκρασίαν αναζυμουμένης της επιφανείας συνοιδησαί τινά των υγρών κατά πολλούς τόπους,και γενέσθαι περί αυτά σηπεδόνας υμέσι λεπτοίς περιεχομένας.όπερ εν τοις ύλεσι και τοις λιμνάζουσι των τόπων έτι και νυν οράσθαι γινόμενον επειδάν της χώρας κατεψυγμένης άφνω διάπυρος ο αήρ γένηται,μη λαβών την μεταβολήν εκ του κατ' ολίγον.Ζωογονουμένων δε των υγρών δια της θερμασίας τον ειρημένον τρόπον τας μεν νύκτας λαμβάνειν αυτίκα την τροφήν εκ της πιπτούσης υπό του περιέχοντος ομίχλης,τας δ' ημέρας υπό του καύματος στερεούσθαι.το δ' έσχατον των κυοφορουμένων την τελείαν αύξησιν λαβόντων,και των υμένων διακαυθέντων τε και περιρραγέντων ,αναφυήναι παντοδαπούς τύπους ζώων''.



Παρμένο από το ''η φύση στη διαλεκτική φιλοσοφία '' του Ευτύχη Μπιτσάκη, όπως και τα υπόλοιπα που θα ακολουθήσουν.[Δεύτερη έκδοση ,σύγχρονη εποχή]

Ευτύχιος Μπιτσάκης: To αυτοδημιουργούμενο Σύμπαν