Η έννοια του Άπειρου στην Ελληνική Φιλοσοφία

Όλοι οι λαοί σε κάποια φάση της κοινωνικής και διανοητικής τους ανάπτυξης έθεσαν (και εξακολουθούν να θέτουν) το ερώτημα για το Σύμπαν: Είναι το Σύμπαν, ο Κόσμος, αδημιούργητος; Δημιουργήθηκε από μόνος του από προϋπάρχουσα ύλη ή φτιάχτηκε από κάποια έξω από τον Κόσμο υπέρτατη δύναμη, ένα υπέρτατο ον, τον θεό; Η αυθυπαρξία του Θεού είναι αυτονόητη, διότι διαφορετικά θα καταλήγαμε σε μία ατελείωτη αλυσίδα θεών, καθένας από τους οποίους θα κατασκευάζονταν από τον προηγούμενό του, μία κατάσταση που θα θύμιζε το (επί γης) πρόβλημα της κβαντικής μέτρησης με την ατελείωτη αλυσίδα των μετρητικών συσκευών χωρίς να παίρνουμε αποτέλεσμα. Εάν, όμως, δεχτούμε την αυθυπαρξία του Θεού, τότε γιατί να μην δεχτούμε μια και έξω την αυθυπαρξία της Φύσης, του Κόσμου, του Σύμπαντος; Ο καθένας δίνει την απάντηση του και κάνει τις επιλογές του. Κλείνει η παρένθεση.

Η ιδέα της Δημιουργίας και του Θεού-Δημιουργού ήταν απολύτως ξένη στην Ελληνική σκέψη. Πολύ περισσότερο της δημιουργίας εκ του μηδενός: «Μηδέν τι εκ του μη όντος γίγνεσθαι, μηδέ εις το μην ον φθείρεσθαι». Ακόμη και για τον Πατριάρχη του ιδεαλισμού Πλάτωνα, ο Δημιουργός δεν δημιουργεί τον κόσμο εκ του μηδενός. Οι Ιδέες προϋπάρχουν (ο Θεός είναι η ανώτερη Ιδέα, η Ιδέα του Αγαθού), και ο Δημιουργός, ως αγαθός, οικοδομεί τον κόσμο με τον καλύτερο δυνατό τρόπο που μπορεί. Παρατηρούμε, δηλαδή, ότι αν και χαμένος στον κόσμο των Ιδεών του, ο Πλάτων δεν αναγνώριζε τον Θεό ως παντοδύναμο ον, αλλά ως μία οντότητα που προσπαθεί να κάνει το καλύτερο. Οι κοσμογονικοί μύθοι των Ελλήνων θεωρούσαν την φύση αυθύπαρκτη. Επρόκειτο για μία φυσιοκρατική κοσμοαντίληψη, πρόδρομο περισσότερο συγκεκριμένων υλιστικών αντιλήψεων (Ατομικοί, Αριστοτέλης, Στωϊκοί κ.λπ.). Μία άλλη πλευρά του κοσμολογικού προβλήματος αφορούσε το πεπερασμένο ή την απειρότητα του Σύμπαντος. Η έννοια του απείρου ήταν τότε διαισθητική. Στην πορεία μεταπλάστηκε σε φιλοσοφική, και πολύ αργότερα σε μαθηματική έννοια. Πριν αναφερθούμε στις κοσμολογικές αντιλήψεις των προσωκρατικών και την στενά συνδεδεμένη μ΄ αυτές έννοια του άπειρου, θα κάνουμε μία σύντομη αναδρομή σε προφιλοσοφικές, μυθολογικές αντιλήψεις για τον χώρο και τον χρόνο, συστατικά στοιχεία των κοσμογονικών μύθων. Κατά τους Ορφικούς πρώτες αρχές του κόσμου είναι η ύλη και το νερό. Από την ένωση της γεννήθηκε ο χρόνος, πρώτη αιτία των πάντων, αγέραστος, παγγενέτωρ, και παμφάγος. Ο χρόνος είναι «γαίης βλάστημα και ουρανού αστερόεντος». Κατά την κοσμογονία των Ορφικών η φύση είναι το παν: «…Ουράνιον Νόμον, αστροθέτην, σφραγίδα δικαίαν πόντου τ’ ειναλίου και γης, φύσεως το βέβαιον ακλινές, αστασίαστον, αεί τηρούντα νόμισιν» (Ορφικοί Ύμνοι). Το μυθικό-ποιητικό σύμπαν των Ορφικών είναι το ίδιο αιτία του εαυτού του, νομοτελειακό και σε αέναο γίγνεσθαι. Αντίστοιχα διαβάζουμε στις Όρνιθες του Αριστοφάνη: «Χάος ην και Νυξ Έρεβος τε μέλαν πρώτον και Τάρταρος ευρύς. γη δ’ ουδ’ αήρ ουδ’ ουρανός ην. Ερέβους δ’ εν απείροσι κόλποις τίκτει πρώτιστον υπηνέμιον Νυξ η μελανόπτερος ωόν, εξ ου περιτελλομέναις ώραις έβλαστεν Έρως ο ποθεινός, στίλβων νώτον πτερύγοιν χρυσαίν, εικώς ανεμώκεσι δίναις. […] Πρότερον δ’ ουκ ην γένος αθανάτων, πριν Έρως ξυνέμιξεν άπαντα. ξυμμιγνυμένων δ’ ετέρων ετέροις γένετ’ ουρανός ωκεανός τε και γη πάντων τε θεών μακάρων γένος άφθιτον» (Αριστοφάνους Όρνιθες, στ. 693-697 και 700-702).

Τα όσα αναφέραμε μέχρι τώρα σαν ενδεικτικά παραδείγματα είναι, όπως είπαμε, προφιλοσοφικές κοσμοαντιλήψεις, περισσότερο όμορφες ποιητικές εικόνες παρά φιλοσοφικές έννοιες, ενδεικτικές ενός λαού γεμάτου ευαισθησία, λεπτότητα και φαντασία. Χαρακτηριστικό τους είναι η αυθόρμητη, φυσιοκρατική διαλεκτική: αυθυπαρξία της φύσης και κοσμικό γίγνεσθαι. Ένα άλλο χαρακτηριστικό των κοσμοαντιλήψεων των αρχαίων Ελλήνων ήταν, όπως είναι γνωστό, το γεωκεντρικό του Σύμπαντος. Κατά τους Ορφικούς, τον Ησίοδο, τον Αριστοτέλη, τον Πτολεμαίο, η Γη είναι το κέντρο του Σύμπαντος και περιβάλλεται από την ουράνια σφαίρα ή από τις ομόκεντρες σφαίρες του Αριστοτέλη και του Πτολεμαίου.
Η γεωκεντρική κοσμοεικόνα είναι εποπτικά αληθινή: κανένας «λογικός» άνθρωπος, ο οποίος θα έστρεφε τα μάτια του στον ουρανό, θα μπορούσε να αμφισβητήσει ότι η γη είναι το κέντρο της ουράνιας σφαίρας, το κέντρο του Ουρανού, το κέντρο του Κόσμου. Ο γεωκεντρισμός, εκτός του ότι υποστηρίχθηκε από τους μεγαλύτερους αστρονόμους της αρχαιότητας, ήταν σύμφωνος με τις λαϊκές δοξασίες, και γενικώτερα με την τότε κυρίαρχη ιδεολογία. Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο που ο Αρίσταρχος, ο οποίος αμφισβήτησε τον γεωκεντρισμό και εισηγήθηκε, πρώτος στην ιστορία της ανθρωπότητας, το ηλιοκεντρικό πρότυπο, κατηγορήθηκε για αθεΐα. Ευτυχώς για τον ίδιο δεν ζούσε στην Αθήνα για να πιει το κώνειο (1).

                                          (Πηγή εικόνας: http://el.science.wikia.com)

Το γεωκεντρικό και σφαιρικό Σύμπαν ήταν συμβατό με την αντίληψη ότι είναι και πεπερασμένο. Κατά τον Αριστοτέλη το Σύμπαν είναι γεωκεντρικό, σφαιρικό, ιεραρχημένο σε ομόκεντρες σφαίρες και πεπερασμένο: έξω από την εξώτατη σφαίρα των απλανών δεν υπάρχει τίποτα, ούτε καν το κενό (2).
Προς το τέλος της κλασσικής εποχής, το γεωκεντρικό πρότυπο ήταν πάντα κυρίαρχο, αλλά όχι μοναδικό. Ήδη, σύμφωνα με λαϊκούς μύθους, αλλά και σύμφωνα με ωρισμένους φιλόσοφους, ο χρόνος είναι άπειρος, αγέννητος, καθώς συνδέεται με την αιωνιότητα της κίνησης. Αλλά Ίωνες φιλόσοφοι, όπως ο Αναξίμανδρος, ατομικοί όπως ο Δημόκριτος και άλλοι, αμφισβήτησαν το πεπερασμένο του χώρου και κήρυξαν την απειρότητα του Σύμπαντος.
Με την διατύπωση κοσμολογικού προτύπου από τους προσωκρατικούς, η έννοια άπειρο, λειτούργησε ως φιλοσοφική κατηγορία στα πλαίσια μιας λιγότερο ή περισσότερο ορθολογικής Κοσμολογίας. Και είναι χαρακτηριστικό της φιλοσοφικής σαφήνειας των προσωκρατικών, ότι διέκριναν τις έννοιες Κόσμος και Σύμπαν (3). Δηλαδή, Σύμπαν (σύν + πάν): καθετί που υπάρχει. Το όλον. Κόσμος: το σήμερα προσιτό μέρος του Σύμπαντος, μία έκταση κάπου 10-15 δισεκατομμύρια έτη φωτός.

Όπως ήδη είπαμε, το Σύμπαν θεωρήθηκε από τους κυριώτερους προσωκρατικούς ως άπειρο. Συγκεκριμένα: Κατά την Σχολή της Ελέας, το Σύμπαν είναι αγέννητο και ανώλεθρο, ομοιόμορφο, συνεχές, ακίνητο, δεμένο με τις αλυσίδες του χρόνου. Στην τυπική λογική της Ελέας αντιπαρατέθηκε η διαλεκτική των Ιώνων φιλοσόφων. Έτσι, κατά τον Αναξίμανδρο, το Σύμπαν είναι άπειρο. Περιλαμβάνει άπειρους κόσμους και υπάρχει σε αδιάκοπη γένεση και φθορά: «Αναξίμανδρος δ’ ο Μιλήσιος φησί των όντων την αρχήν είναι το άπειρον. εκ γαρ τούτου πάντα γίνεσθαι και εις τούτο πάντα φθείρεσθαι διό και γεννάσθαι απείρους κόσμους και πάλιν φθείρεσθαι εις το εξ ου γίνονται. Λέγει γουν διά τι άπειρόν εστιν, ινα μηδέν ελλείπηι η γένεσις η υφισταμένη». Κατά τον Αναξίμανδρο, επομένως, το άπειρο είναι αρχή. Δηλαδή είναι αυτό που διατηρείται παρ’ όλες τις αλλαγές οι οποίες πραγματοποιούνται στην Φύση. Στον ορισμό του απείρου από τον Αναξίμανδρο υπάρχει ήδη ο πυρήνας του πολύ μεταγενέστερου ορισμού του απείρου από τους μαθηματικούς: «Άπειρον έστιν, ίνα μηδέν ελλείπηι η γένεσις η υφισταμένη».
Και κατά τον Αναξιμένη, το άπειρο είναι αρχή: «Και ότι κατ’ έκροιαν τούτου γινόμεθα, ανάγκη αυτού και άπειρον είναι και πλούσιον διά το μηδέποτε εκλείπειν». Και αυτός ο ορισμός του απείρου προοιωνίζεται τον ορισμό των Μαθηματικών.

Αν και γενικά η απειρότητα του Σύμπαντος υποστηρίζεται από τους Ίωνες φιλόσοφους, το άπειρο δεν θεωρείται από όλους ως αρχή. Έτσι, σύμφωνα με την υλιστική διαλεκτική κοσμολογία του Ηράκλειτου, αρχή είναι το πυρ το οποίο είναι αείζωο «απτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα». Το Σύμπαν είναι αιτία του εαυτού του και υπάρχει σε αέναη διαδικασία μεταμόρφωσης: «Κόσμον τόνδε, τον αυτόν απάντων, ούτε τις θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν, αλλ’ ην αεί και έστιν και έσται πυρ αείζωον, απτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα». Το Σύμπαν είναι αγέννητο, αδημιούργητο, σε αέναη διαδικασία γένεσης και καταστροφής: «Ζη πυρ τον γης θάνατον και αήρ ζη του πυρός θάνατον, ύδωρ ζη του αέρος θάνατον, γη του ύδατος». Να υποθέσουμε ότι ο σοφός της Εφέσου προαναγγέλλει την εποχή των μεταστοιχειώσεων;
Τις φυσιοκρατικές αντιλήψεις των Ιώνων διαδέχεται η άποψη των ατομικών, η οποία ξεπερνά τις αντιλήψεις αυτές, θεμελιώνοντας στο φιλοσοφικό επίπεδο την έννοια άπειρο, η οποία θα μεταλλάσσονταν τον 19ο αιώνα σε επιστημονική έννοια, χάρις στις κατακτήσεις της Χημείας.

Κατά τον Λεύκιππο, τον Δημόκριτο, τον Επίκουρο, η ύλη συγκροτείται από άτομα (το Ον), τα οποία υπάρχουν στο κενό (μη Ον). Υπάρχει μία απειρία ατόμων, και αντίστοιχα άπειροι Κόσμοι κατεσπαρμένοι στο Διάστημα: «Υπάρχουν απειράριθμοι κόσμοι, που διαφέρουν σε μέγεθος. Σε κάποιους από αυτούς δεν υπάρχει ήλιος ή σελήνη, σε κάποιους αυτά είναι μεγαλύτερα από τα δικά μας και σε κάποιους αυτά περισσότερα σε αριθμό. Οι αποστάσεις μεταξύ των κόσμων είναι άνισες, σε κάποια σημεία είναι μεγαλύτερες και σε κάποια μικρότερες, κάποιοι άλλοι κόσμοι διευρύνονται, κάποιοι είναι στην ακμή τους, κάποιοι συρρικνώνονται, κάποιοι δημιουργούνται και κάποιοι εξαφανίζονται. Υφίστανται, επίσης, κόσμοι όπου δεν υπάρχουν ζώα, φυτά και κανένα υγρό» (Δημόκριτος, απόσπ. Α 40 Diels-Kranz).
Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι σύμφωνα με τον Επίκουρο τα άτομα αποτελούνται από τρία-τέσσερα πέρατα (αμερή), τα οποία άπτονται μεταξύ τους. Πρόκειται για τα ελάχιστα αδιαίρετα «σημεία» τα οποία δεν μπορούμε να διακρίνουμε, επειδή δεν υπάρχουν σε ελεύθερη κατάσταση (Επίκουρου Επιστολή προς Ηρόδοτον, παρ. 59. Επίσης, Επίκουρος, εκδ. Θύραθεν 2011). Η διαισθητική αυτή ιδέα θυμίζει τις σημερινές θεωρίες της δομής των βαρυονίων, σύμφωνα με τις οποίες δεν μπορούμε να «δούμε» ελεύθερα κουάρκς, επειδή είναι «έγκλειστα», στο εσωτερικό των βαρυονίων.

Σύμπαν, λοιπόν, αγέννητο, άπειρο, σε αέναο γίγνεσθαι. Κατά τον Αριστοτέλη, πεπερασμένο και με όρια. Όμως, ο Σταγειρίτης δεν απέρριπτε την έννοια του άπειρου. Με ένα διαλεκτικό επιχείρημα συσχέτισε το πεπερασμένο με το άπειρο, στο οποίο άπειρο δίδει τον λακωνικώτερο, ταυτόχρονα, όμως, και περιεκτικώτερο ορισμό, ουσιαστικά ταυτόσημο με τον ορισμό των Μαθηματικών: Το άπειρο είναι «αεί γε έτερον και έτερον». Το άπειρο, έννοια δυναμική, ενέχει την κίνηση και χάρις στην κίνηση συνδέεται διαλεκτικά με το πεπερασμένο: «Αν θα απορρίπταμε το άπειρο», γράφει, «τότε θα έπρεπε να υπάρχει αρχή και τέλος του χρόνου. Αλλά η κίνηση και ο χρόνος είναι χωρίς αρχή και χωρίς τέλος. Αντίστοιχα το άπειρο δεν είναι στάσιμη έννοια. Είναι γίγνεσθαι, όπως ο χρόνος και ο αριθμός του χρόνου. Το άπειρο είναι αεί γε έτερον και έτερον» (Αριστοτέλης, Φυσικά 206a).
Το άπειρο συνδέεται με την γένεση και με την φθορά των πραγμάτων. Η γένεση ενός πράγματος είναι φθορά ενός άλλου και η φθορά ενός πράγματος είναι γένεση ενός ή περισσοτέρων άλλων πραγμάτων. Συνεπώς, δεν είναι ανάγκη να υπάρχει άπειρο αισθητό σώμα για να μην εξαντλείται η γένεση. Επειδή μπορεί η φθορά του ενός πράγματος να είναι γένεση του άλλου, και έτσι το Σύμπαν να είναι πεπερασμένο. Κατά τον Αριστοτέλη, το άπειρο κατά το πλήθος ή κατά το μέγεθος δεν είναι δυνατόν να γνωσθεί, και το κατ’ είδος άπειρον είναι μία άγνωστη ποσότητα.

Στο Σύμπαν του Αριστοτέλη δεν υπάρχει κενό (4). Η απόρριψη της έννοιας του κενού από τον Αριστοτέλη ήταν η λογική συνέπεια της θεωρίας του για την κίνηση: «Η φύση είναι αρχή κινήσεως και αλλαγής. Αλλά αν θα υπήρχε κενό, η ηρεμία θα ήταν αναπόφευκτη, εφόσον δεν θα υπήρχε κάποια κατεύθυνση προς την οποία θα πραγματοποιούνταν κατά προτίμηση η κίνηση. Επειδή το κενό, σαν τέτοιο, δεν συνεπάγεται καμμία  διαφορά» (Στο ίδιο, 214b). Συνεπώς, ένα σώμα στο κενό ή θα ηρεμεί ή θα κινείται αιώνια, όσο κάτι πιο δυνατό δεν το ακινητοποιεί. Ο Αριστοτέλης διατυπώνει σ’ αυτό το σημείο, διαισθητικά, την αρχή της αδράνειας. Επίσης, ο Αριστοτέλης απέρριπτε την έννοια της κίνησης με άπειρη ταχύτητα. Η κίνηση είναι πεπερασμένη και απαιτεί χρόνο. Άλλη μία διαίσθηση, πρόδρομος της τοπικότητας (5). Άπειρο, λοιπόν, αεί γε έτερον και έτερον. Εξ ορισμού ανεξάντλητο. Στερούμενο μέτρου. Σ’ αυτήν την σε αιώνια κίνηση ολότητα, το πεπερασμένο και το άπειρο συνιστούν ενότητα των αντιθέτων. Το ένα υπάρχει μόνο σε σχέση με το άλλο, τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο.

Η επιστήμη δεν απέδειξε την απειρότητα της φύσης και δεν θα μπορούσε να την αποδείξει. Η απόπειρα να οριστεί κάποιο μέτρο του άπειρου θα ακύρωνε την έννοια του «μετρούμενου». Το πρόβλημα του άπειρου δεν ανήκει στην δικαιοδοσία της επιστήμης. Είναι θέμα της φιλοσοφίας. Το άπειρο είναι φιλοσοφική κατηγορία. «Αντιπροσωπεύει εκείνο που δεν έχει συντελεστεί και την ίδια στιγμή είναι σε κατάσταση γίγνεσθαι. Εκείνο που δεν είναι ούτε πραγματωμένο ούτε πραγματοποιήσιμο και το οποίο υπερβαίνει οποιοδήποτε φυσικό μέγεθος οσοδήποτε μεγάλο (Ε. Bitsakis, Physique et Materialisme, κεφ. 5). Το άπειρο δεν έχει θέση στην επιστήμη παρά μόνον ως όριο προς το οποίο τείνουν ασυμπτωτικά ωρισμένα φυσικά μεγέθη. Εν τούτοις, όλα τα επιστημονικά δεδομένα, θεωρητικά και πειραματικά, καθώς και τα φαινόμενα της κίνησης και της εξέλιξης, είναι σύμφωνα με την αντίληψη ενός κόσμου ανεξάντλητου – άπειρου σε υλικές μορφές και σε μορφές κίνησης (6).
Το άπειρο, έννοια ασύλληπτη για την ανθρώπινη διάνοια, απασχόλησε την Ελληνική σκέψη. Χάρις στους Ίωνες φιλόσοφους, αλλά και χάρις στον Αριστοτέλη, οι Πατέρες μας έδωσαν ορισμούς του άπειρου προάγγελους επιστημονικών πλέον ορισμών, αναδεικνύοντας και αποδεικνύοντας την δύναμη, την διεισδυτικότητα, την ευρύτητα, την διαχρονική αξία και ισχύ του Ελληνικού Πνεύματος, ενός πνεύματος ανήσυχου, το οποίο προσπάθησε να κατανοήσει τον κόσμο και την απειρότητά του.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ.

1) Ο Αρίσταρχος γλίτωσε το κώνειο, δεν γλίτωσε, όμως, από το «κώνειο» της λησμονιάς, με το οποίο τον πότισαν και συνεχίζουν να τον ποτίζουν οι σύγχρονοι του συμπατριώτες…

2) Εδώ, όπως και στους οπαδούς του Big-Bang, τίθεται το γνωστό ερώτημα: «εάν απλώσουμε το χέρι μας έξω από την εξώτατη σφαίρα των απλανών, όπου δεν υπάρχει – κατά την αντίληψη τους – τίποτε ούτε καν το κενό, τι θα βρούμε;».
Το γεωκεντρικό, σφαιρικό, πεπερασμένο, ιεραρχημένο Σύμπαν των Αριστοτέλη-Πτολεμαίου, σύμφωνο με τα παρατηρησιακά δεδομένα της τότε Αστρονομίας, θυμίζει τις κλειστές δουλοκτητικές κοινωνίες της αρχαιότητας. Γενικώτερα τις κλειστές προκεφαλαιοκρατικές κοινωνίες, ειδικά της μεσαιωνικής-χριστιανικής περιόδου.

3) Αντίθετα με τους αρχαίους, οι σύγχρονοι, ακόμη και οι Κοσμολόγοι, ταυτίζουν τις δυο αυτές έννοιες, το Σύμπαν και τον Κόσμο. Η ταύτιση, όμως, του Όλου με το μέρος είναι σοβαρό επιστημολογικό σφάλμα, οδηγεί δε σε περίεργες καταστάσεις. Έτσι, σύμφωνα με τους υποστηρικτές της (οιονεί μεταφυσικής) υπόθεσης της Μεγάλης Έκρηξης (Big-Bang) το «Σύμπαν» δημιουργήθηκε από την έκρηξη μιας σημειακής ιδιομορφίας (singularity) μερικά δισεκατομμύρια χρόνια πριν. Με την έκρηξη αυτή άρχισαν να δημιουργούνται ο χώρος και ο χρόνος, που δεν υπήρχαν πριν από το Big-Bang. Μπορεί αυτό το τελευταίο να είναι σύμφωνο με τις Γραφές, αναπόφευκτο συμπέρασμα, όμως, είναι ότι η Μεγάλη Έκρηξη, που οδήγησε στην δημιουργία του «Σύμπαντος», έλαβε χώρα στον μη χώρο, δηλαδή στο πουθενά, και στον μη χρόνο, δηλαδή στο ποτέ.
Η εικόνα γίνεται τελείως διαφορετική αν αντιδιαστείλουμε αυτές τις δυο έννοιες Σύμπαν-Κόσμος, και δεχτούμε ότι η υπόθεση της Μεγάλης Έκρηξης ή οποιαδήποτε άλλη υπόθεση ή θεωρία σχετικά με την δημιουργία του Κόσμου μας αναφέρεται σε μία περιοχή του Όλου, του Σύμπαντος, σε προϋπάρχοντα χώρο και προϋπάρχοντα χρόνο. Πιο λογικό δεν είναι αυτό το τελευταίο;
Πέραν τούτου, το να προσπαθεί κανείς να ερμηνεύσει την δημιουργία του Σύμπαντος, μιας έννοιας ασύλληπτης για την ανθρώπινη διάνοια, φανερώνει είτε άγνοια του τι σημαίνει Σύμπαν είτε την ανθρώπινη ματαιοφροσύνη και αλαζονεία. Το μόνο που μπορούμε να πούμε για το Σύμπαν είναι ότι ΥΠΑΡΧΕΙ.

4) Η ύλη, κατά τον Αριστοτέλη, είναι συνεχής: το κενό είναι ανύπαρκτο. Την άποψη για το συνεχές της ύλης θα την ανανέωνε πολύ αργότερα ο Καρτέσιος, και θα την συγκεκριμενοποιούσαν, σε επιστημονική πλέον βάση, οι σύγχρονες πεδιακές θεωρίες, κατά τις οποίες τα σωμάτια είναι ιδιομορφίες του πεδίου. Αντίθετα, οι ατομικοί φιλόσοφοι θεωρούσαν την ύλη ασυνεχή, αποτελούμενη από άτομα (το Ον) και το κενό, το οποίο ταυτίζεται με το μη Ον. Όπως, όμως, αναφέρουμε στο προηγούμενο άρθρο («Αριστοτέλης και Κοπεγχάγη», σημείωση 5), σύμφωνα με τις σύγχρονες επιστημονικές αντιλήψεις, το κενό δεν είναι καθόλου, μα καθόλου μη Ον.

5) Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε, ότι, όπως αναλυτικά παρουσιάζουμε στο ίδιο άρθρο («Αριστοτέλης και Κοπεγχάγη»), ο Σταγειρίτης φιλόσοφος κληροδότησε στην ανθρωπότητα δυο ανεκτίμητα φιλοσοφικά διαμάντια, δυο έννοιες, οι οποίες αποδείχτηκαν πολύτιμα εργαλεία στον χώρο της μικροφυσικής, ακόμη και για εκείνους που έκαναν περιωρισμένη και στρεβλή χρήση τους, τις έννοιες του δυνάμει και του ενεργεία.

6) Ως κίνηση δεν νοείται μόνον η μετατόπιση στον χώρο, αλλά η ιστορικότητα, η εξέλιξη, το αέναο γίγνεσθαι των μορφών της ύλης.

Πάρθηκε από http://pyraeizoon.blogspot.com/2016/04/blog-post.html

Κόσμον τόνδε...

Η ΦΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Εκ δυνάμει όντος ενεργεία ον γίνεται και ου χωριστή μεν η ύλη ,τω δ'  είναι έτερον και μία τω αριθμώ.
Αριστοτέλης

Η έννοια της φύσης στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία-να μία περιοχή όπου η επιστήμη και η ''ιδεολογία'' είναι αξεχώριστες.
Κι όμως αυτό δεν εμπόδισε την ελληνική φιλοσοφία να θέσει τα μεγάλα οντολογικά και γνωσιοθεωρητικά προβλήματα και να προσφέρει απαντήσεις που η επικαιρότητα τους γίνεται συνεχώς μεγαλύτερη.
Εδώ βέβαια θα σκιαγραφήσουμε απλώς το πρόβλημα.
Αλλά αν θα μπορούσε να δικαιολογηθεί η παρουσίαση τούτου του σύντομου κειμένου,αυτό θα οφειλόταν στο ότι επιχειρεί να δει το πρόβλημα από μία διπλή άποψη-την άποψη του διαλεκτικού υλισμού,και μιας θεμελιακής επιστήμης-της Φυσικής.

1.ΤΟ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ-ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΜΥΘΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΟΓΟ

Η ελληνική σκέψη-και αυτή-έχει σαν άξονα το θεμελιακό ερώτημα-Το είναι ταυτίζεται με τη φύση;Ή μήπως η φύση είναι ''προϊόν'' ενός όντος εξωτερικού ως προς αυτήν;
Οι πρώτοι φιλόσοφοι αναζήτησαν,καθώς μας λέει ο Αριστοτέλης,μία υλική αρχή απ'όπου το καθετί αντλεί την ύπαρξη του,όπου τελικά ξαναγυρνά και που η ουσία του διατηρείται σε πείσμα όλων των αλλαγών.
Οι ''πρώτοι φιλόσοφοι'' έθεσαν λοιπόν την αρχή της αντικειμενικότητας και της αυθυπαρξίας της φύσης-της ταύτισης του Είναι με τη Φύση.Η μαρτυρία του μεγάλου Σταγειρίτη είναι σωστή, αλλά δεν είναι ολοκληρωμένη.
Οι πρώτοι φιλόσοφοι-του 7ου και του 6ου αιώνα-αναζήτησαν το Είναι και το γίγνεσθαι ,η καλύτερα,το Είναι σαν γίγνεσθαι.Η στάση αυτή είναι ευεξήγητη.
Οι Ίωνες δεν είχαν ακόμα αποκοπεί από το μυθικό κόσμο της φυλετικής κοινωνίας.
Ζούσανε βέβαια σε πόλεις,σε μία κοινωνία όπου ο δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής γινόταν όλο και πιο κυριαρχικός.Αλλά ένα μεγάλο μέρος από το εποικοδόμημα της φυλετικής οργάνωσης ήταν ακόμα ζωντανό,απ'όπου μερικά θεμελιακά χαρακτηριστικά της κοσμοαντίληψης τους.
Η ιωνική φιλοσοφία,παρά τη μυθολογική της ατμόσφαιρα,είναι βασικά υλιστική.
Σε τούτο το στάδιο,το Είναι ταυτίζεται με τη φύση.Αλλά η φύση,άρα το Είναι,βρίσκεται σε αιώνια αλλαγή.
Η λέξη φύσις ,σημαίνει κάτι που φύεται,που αυξάνει,κι όχι απλά κάτι που είναι.
Οι περισσότεροι από τους πρώτους φιλόσοφους-παραθέτουμε πάντα τον Αριστοτέλη-θεωρούσαν ότι οι αρχές των όντων είναι αποκλειστικά υλικές.Θεωρούσαν πραγματικά,πως τα συστατικά στοιχεία από τα οποία συντίθενται κατ'αρχήν τα όντα και στα οποία τελικά αποσυντίθενται,είναι τα μόνα δομικά στοιχεία και οι μόνες αρχές των πραγμάτων και ότι η ουσία τους παραμένει αιώνια,παρόλο που αδιάκοπα αλλάζει ιδιότητες.Τίποτα δεν δημιουργείτε και τίποτα δεν χάνεται,έλεγαν,και η αρχική αυτή οντότητα διατηρείται απεριόριστα.
Προτού περάσουμε στους ''φυσικούς'' της ιωνικής σχολής,δε θα 'ταν άσκοπο να αναφερθούμε πολύ σύντομα στον Ησίοδο,για να αναζητήσουμε τον πρώτο ορθολογικό πυρήνα στη μυθική ''κοσμολογία'' του,στη Θεογονία.
Ο Ησίοδος έζησε προς το τέλος του 8ου αιώνα στη Βοιωτία.Ήτανε βοσκός στον Ελικώνα.
Έζησε λοιπόν σε μία κοινωνία,όπου κυριαρχούσε η μυθική αντίληψη για τον κόσμο.
Η Θεογονία του είναι ένα είδος πρωτόγονης κοσμολογίας-''Πριν απ'όλα ήταν το Χάος.
Ύστερα η πλατύστερνη γη,σίγουρη βάση για κάθε ζωντανή ύπαρξη,κι ύστερα ο Έρωτας,ο πιο όμορφος ανάμεσα στους αθανάτους[...].Από το Χάος γεννήθηκε το Έρεβος και η μελανή Νύχτα.
Κι από τη Νύχτα γεννήθηκαν ο Αιθέρας και η Ημέρα.Και η Γη γέννησε ένα ίσο της ,τον έναστρο Ουρανό,ικανό να τη σκεπάζει ολόκληρη,και που θα πρόσφερε στους μακάριους θεούς μία σίγουρη παντοτινή βάση''.
Ο κόσμος λοιπόν βρίσκεται σε γίγνεσθαι-πρώτα το χάος,ύστερα η γη και ο έρωτας.Πρόκειται για τις τρεις πρώτες θεότητες.Ο έρωτας είναι η έλξη.Ο ίδιος δεν είναι γόνιμος.Ο  ρόλος του,ωστόσο,είναι να σμίγει τους άλλους και να τους οδηγεί στη γονιμότητα.Η αρμονία είναι κόρη του Άρη και της Αφροδίτης,άρα καρπός των αντίθετων[Έχουμε εδώ ένα προϊδέασμα της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου,ριζωμένο βαθιά στην ελληνική μυθολογία].
Στην αφελή τούτη κοσμολογία,βρίσκουμε τα πρώτα στοιχεία μιας ''αυθόρμητης'' διαλεκτικής-το Είναι,θεωρούμενο σαν γίγνεσθαι,την αλληλεπίδραση η οποία νοείται σαν αιτία της αλλαγής,την πάλη και την ενότητα των αντίθετων σαν κινητήρια δύναμη του γίγνεσθαι.Σάμπως να'ταν απόλυτα αναγκαίο-σημειώνει ο Αριστοτέλης-να υπάρχει στον κόσμο κάποια αιτία, που προκαλεί την κίνηση και την ένωση.
Τη δυναμική αυτή αντίληψη της πραγματικότητας,τη βρίσκουμε σε πολλές μυθολογίες και θρησκείες.''Ο Ορφέας διηγιόταν με τα τραγούδια του,γράφει ο Γ.Τόμσον,πως ο ουρανός και η γη και η θάλασσα,που άλλοτε αποτελούσαν μία ενότητα,χωρίστηκαν με τη βία.πως τα αστέρια,το φεγγάρι και ο δρόμος του ήλιου είναι ένα αιώνιο σημάδι στον ουρανό.και πως σχηματίστηκαν τα βουνά,κι οι φλύαροι δρόμοι του νερού με τις νύμφες,και με όλα τα όντα που έρπουν μέσα τους''.
Η ορφική φιλοσοφία είναι μυστική.Στη βίβλο υπάρχει πάντα δημιουργία.Αλλά η φύση εδώ δεν είναι αυθύπαρκτη.Η διαδικασία της δημιουργίας είναι άμεσα πνευματοκρατική.
''Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και τη γην.Η δε γη ήτο άμορφος και έρημος.και σκότος επί του προσώπου της αβύσσου.Και πνεύμα θεού εφέρετο επί της επιφανείας των υδάτων.Και είπε ο Θεός,ΓΕΝΝΗΘΗΤΟ φως.και έγινε φως.και είδεν ο Θεός ότι το φως ήτο καλόν.και διεχώρισεν ο Θεός το φως από του σκότους''.
Στην περίπτωση της μυθολογίας του Ησίοδου,η δημιουργία δεν είναι παρά η αυτοανάπτυξη της φύσης.Εδώ, δεν είναι μόνο το πνεύμα,ανώτερο και προηγούμενο από τη φύση,που είναι η αιτία της δημιουργίας.Αυτή η ίδια η δημιουργία χάνει το διαλεκτικό χαρακτήρα της-ανάγεται σε μία σειρά από στάδια ανεξάρτητα,χωρίς σύνδεση οργανική,εξαρτημένα από μία βούληση εξωτερική ως προς τη φύση.Η αντίθεση ιδεαλισμού-υλισμού δεν περιορίζεται λοιπόν στο θεμελιακό ερώτημα-αυθυπαρξία ή δημιουργία.
Ωστόσο η καθαυτό φιλοσοφία γεννήθηκε με τους τρεις ''φυσικούς'' της Μιλήτου.
Ο ΘΑΛΗΣ [624-547],έμπορος,γεωμέτρης αστρονόμος και φιλόσοφος,διάσημος για τις γνώσεις του,ο άνθρωπος που πρόβλεψε μία έκλειψη του ήλιου και που καθώς μας πληροφορεί ο Διογένης ο Λαέρτιος ,καθόρισε το έτος σε 365 ημέρες,θεώρησε σαν αρχή των πάντων, το νερό.
Η εκλογή δεν είναι τυχαία.Ο Θαλής είχε,όπως και οι σύγχρονοι του,πλατιές γνώσεις σχετικά με τη σπουδαιότητα του νερού για τη γέννηση και τη ζωή των φυτών και των ζώων.Ο Αριστοτέλης υπογραμμίζει άλλωστε τη σπουδαιότητα της παράδοσης για το ρόλο του νερού στη ζωή.Αναφέρεται στη μυθολογία, που καθώς μας το μεταφέρει ο Όμηρος,έβλεπε τον Ωκεανό και τη Θέτιδα σαν πατέρες της δημιουργίας και θεωρούσε το νερό σαν τον όρκο των θεών,που οι ποιητές ονόμαζαν Στύγα.
Ο ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ [610-546],συμπατριώτης και σύγχρονος του Θαλή,θεώρησε πως το σύμπαν γεννήθηκε από το άπειρο.Το άπειρο είναι αδημιούργητο.Είναι αθάνατο και ανώλεθρο,προικισμένο με κίνηση.Με την κίνηση χωρίζονται τα αντίμαχα [θερμό-ψυχρό,υγρό-ξηρό].Τα ζώα γεννήθηκαν από την υγρασία.Τα όντα περνούν στην ύπαρξη ερχόμενα από το άπειρο και σ' αυτό αναγκαστικά επιστρέφουν.γιατί έτσι επανορθώνουν τις αμοιβαίες κακές πράξεις, σύμφωνα με τη χρονική τάξη.
Ο Αναξίμανδρος επεξεργάστηκε ένα γεωκεντρικό σύστημα.Η Γη κατέχει το κέντρο του σύμπαντος,είναι σφαιρική και η Σελήνη δέχεται το φως του ήλιου[είναι ψευδοφανής].
Ο Ήλιος δεν είναι μικρότερος από τη Γη και είναι καθαρή φωτιά.Τα όντα έχουν κοινή προέλευση και το γίγνεσθαι,η εσωτερική κίνηση του Είναι,ψυχώνεται από την πάλη των αντίθετων.Κατά τον Αναξίμανδρο,τα πάντα έρχονται από το άπειρο και σ'αυτό ξαναγυρίζουν με την καταστροφή.Ο κύκλος της γέννησης και της φθοράς,αφορά όλα τα υλικά όντα.
Ο μαθητής του Αναξίμανδρου, ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ [585-525] πήρε σαν αρχή μία άλλη υλική αιτία -τον αέρα.''Όπως η ψυχή μας,που αποτελείτε από αέρα,εξασφαλίζει τη συνοχή μας,το ίδιο η πνοή και ο αέρας περιβάλλουν ολόκληρο το σύμπαν''.Ο αέρας είναι άπειρος [ανάγκη και άπειρον είναι και πλούσιον,δια το μηδέποτε εκλείπειν].Η γένεση και η φθορά των σωμάτων δεν επηρεάζουν λοιπόν την ποσότητα του.Τα σώματα γεννιούνται με μία διπλή,αντιθετική κίνηση-πύκνωση και αραίωση.Η κίνηση με την οποία γεννιούνται τα σώματα,υπάρχει από την αιωνιότητα.Μ' αυτόν τον τρόπο γεννήθηκε η γη,καθώς και ο ήλιος,η σελήνη και τα άστρα.
Το νερό,το άπειρο,ο αέρας-Πρόκειται για υλικές αρχές που συνθέτουν την ουσία του Είναι.
Είναι αλήθεια πως το νερό του Θαλή δεν είναι το νερό της σύγχρονης χημείας.Είναι υλικό και την ίδια στιγμή έχει κάποια ιεροπρέπεια.Αλλά το ιερό αυτής της φιλοσοφίας είναι βαθιά δεμένο με τη ζωή και ανταποκρίνεται περισσότερο στο ρόλο του,στο ζωικό-ανθρώπινο γίγνεσθαι,παρά σε μία μεταφυσική της αντίθεσης ύλη-πνεύμα.Μπορεί άλλωστε κανείς να συναντήσει ακόμα στα ελληνικά χωριά τον απόηχο αυτού του υλικού-ιερού,που είναι δεμένο με τη ζωή,όταν ακούει τους ανθρώπους να ορκίζονται στο ψωμί,βασική τροφή,απ' όπου εξαρτάται η ζωή τους.
Ο Αριστοτέλης,ανάμεσα στους άλλους,είχε συνείδηση του υλιστικού χαρακτήρα αυτών των κοσμολογιών,και τις καταπολέμησε.
Το βασικό χαρακτηριστικό της φύσης των Ιώνων,είναι η αυθυπαρξία και η εξέλιξη.Η φιλοσοφία αυτή δέχεται την ψυχή,αλλά τη θεωρεί υλική.Δέχεται τους ''αθάνατους'' θεούς.
Αλλά οι θεοί αποτελούν κι αυτοί μέρος της φύσης.Βεβαιώνει λοιπόν την ενότητα του υλικού και του πνευματικού,στη βάση της πρωταρχικότητας της ύλης.
Η κίνηση,από την άλλη μεριά,είναι ενδογενής.Δεν υπάρχει λοιπόν ανάγκη για εξωτερική επέμβαση,για ''πρώτο κινούν''.
Με την κίνηση η φύση διαφοροποιείται.Από την ανόργανη φύση γεννιέται ο ζωντανός κόσμος.Το Είναι συλλαμβάνεται σαν γίγνεσθαι.Και αξίζει να κλείσουμε αυτή την παράγραφο με ένα απόσπασμα από τον Διόδωρο το Σικελό,που το πήρε από τους Ίωνες,ή το εμπνεύστηκε από τη φιλοσοφία τους,και που συνιστά τον πυρήνα μιας εξελικτικής αντίληψης για τη φύση,με καταπληκτική ομοιότητα με τις σύγχρονες αντιλήψεις [προτίμησα ν' αφήσω το κείμενο στη δική του γλώσσα].
Κατά γαρ την εξ αρχής των όλων σύστασιν μιαν έχειν ιδέαν ουρανόν τε και γην,μεμιγμένης αυτών της φύσεως.μετά δε ταύτα διαστάντων των σωμάτων απ' αλλήλων,τον μεν κόσμον περιλαβείν άπασαν την ορωμένην εν αυτώ σύνταξιν,τον δ' αέρα κινήσεως τυχείν συνεχούς, και το μεν πυρώδες αυτού προς τους μετεωράτους τόπους συνδραμείν,ανωφερούς ούσης της τοιάυτης φύσεως δια την κουφότητα.αφ' ης αιτίας τον μεν ήλιον και το λοιπόν πλήθος των άστρων εναποληφθήναι τη πάση δίνη.το δε ιλυώδες και θολερόν μετά της των υγρών συγκρίσεως επί ταυτό καταστήναι δια το βάρος.ειλούμενον δ' εν εαυτώ συνεχώς και συστρεφόμενον εκ μεν των υγρών την θάλατταν,εκ δε των στερεμνιωτέρων ποιήσαι την γην πηλώδη και  παντελώς απαλήν.
Τοιάυτην δε το μεν πρώτον του περί τον ήλιον πυρός καταλαμψάντος πήξιν λαβείν,έπειτα δια την θερμοκρασίαν αναζυμουμένης της επιφανείας συνοιδησαί τινά των υγρών κατά πολλούς τόπους,και γενέσθαι περί αυτά σηπεδόνας υμέσι λεπτοίς περιεχομένας.όπερ εν τοις ύλεσι και τοις λιμνάζουσι των τόπων έτι και νυν οράσθαι γινόμενον επειδάν της χώρας κατεψυγμένης άφνω διάπυρος ο αήρ γένηται,μη λαβών την μεταβολήν εκ του κατ' ολίγον.Ζωογονουμένων δε των υγρών δια της θερμασίας τον ειρημένον τρόπον τας μεν νύκτας λαμβάνειν αυτίκα την τροφήν εκ της πιπτούσης υπό του περιέχοντος ομίχλης,τας δ' ημέρας υπό του καύματος στερεούσθαι.το δ' έσχατον των κυοφορουμένων την τελείαν αύξησιν λαβόντων,και των υμένων διακαυθέντων τε και περιρραγέντων ,αναφυήναι παντοδαπούς τύπους ζώων''.



Παρμένο από το ''η φύση στη διαλεκτική φιλοσοφία '' του Ευτύχη Μπιτσάκη, όπως και τα υπόλοιπα που θα ακολουθήσουν.[Δεύτερη έκδοση ,σύγχρονη εποχή]

Ο υλισμός και ο ιδεαλισμός στην αρχαία Ελλάδα Δ μέρος

Αριστοτέλης.Υπήρξε ο ιδρυτής της επιστήμης της λογικής.Θεμελίωσε τη ζωολογία.
Μελέτησε πρώτος τα φυτά επιστημονικά.Ασχολήθηκε με την βοτανική,την γεωγραφία,την πολιτική,την ηθική,την αισθητική και με πολλούς άλλους κλάδους γνώσεων.
Υπήρξε ο πιο επιφανής εκπρόσωπος της αρχαίας ελληνικής επιστήμης.
Η φιλοσοφία του κυμαίνεται μεταξύ Πλάτωνα και Δημόκριτου.
Κάνει κριτική στις ''ιδέες'' του Πλάτωνα.Αποδεικνύει ότι είναι αδύνατο να υπάρχουν ιδέες έξω από τα υλικά πράγματα.
Η ύλη είναι κάτι το χωρίς μορφή.Φέρνει μέσα της τη δυνατότητα της εξέλιξης της [δυνάμει].
Με την επενέργεια της μορφής ,η ύλη μετατρέπεται σε πραγματικότητα[ενεργεία].
Τα αισθητά πράγματα είναι πραγματικότητες που τις συνδέουν η ενότητα της μορφής και της ύλης.
Κάθε πράγμα φέρνει μέσα του το σκοπό της εξέλιξης του [εντελέχεια].
Θεωρεί τη μορφή ως την ουσία σε κάθε πράγμα.Η ενεργητική αρχή που κάνει το πράγμα αυτό που είναι,είναι η μορφή.
Σε κάθε κίνηση,ο Αριστοτέλης,ζητάει να βρει την τελική αιτία[σκοπό].
Παντού προηγείται η μορφή.Προεκτείνοντας αυτήν την αντίληψη,έφτασε στην μορφή των μορφών,στη μορφή χωρίς ύλη,στο θεό,στο ακίνητο κινούν,στην τελική αιτία,στην πρώτη κινητήρια δύναμη που βάζει τον κόσμο σε σκόπιμη κίνηση.
Η κοσμολογία του είναι γεωκεντρική.Αυτό το σύστημα επεξεργάστηκε μετά ο Πτολεμαίος.
Θεωρεί τον κόσμο περιορισμένο στο χώρο και απεριόριστο στο χρόνο.
Διέκρινε έξι διάφορες μορφές κίνησης.Γένεση,εξαφάνιση,αλλοίωση,αύξηση,ελάττωση,μετατόπιση.
Θεωρεί την ψυχή ως αρχή του ζώντος σώματος.Η ψυχή δεν νοείται έξω από το σώμα.Είναι η εντελέχεια μέσα στον οργανισμό[ζωτική δύναμη],μία άυλη αρχή από όπου πηγάζει και κατευθύνεται η ζωή.
Στον άνθρωπο υπάρχει ο παθητικός νους,που είναι φθαρτός.αναγκαίος προς νόηση,και ο ποιητικός νους που τα πραγματώνει όλα,και είναι αθάνατος,δεν έχει  σχέση με τις οργανικές λειτουργίες.Μπαίνει στο σώμα απ έξω και δεν το ακολουθεί μετά θάνατον.
Ο χώρος είναι το όριο μεταξύ των πραγμάτων,ο χρόνος ,η σχέση ανάμεσα στα πράγματα.
Θεωρεί όλες τις ιδιότητες των πραγμάτων αντικειμενικές.
Ο Αριστοτέλης ταλαντεύεται ανάμεσα στη μεταφυσική και τη διαλεκτική.
Ως αρχή της γνώσης δέχεται τις αισθήσεις και το λογικό.
Διατύπωσε τους εξής θεμελιώδεις νόμους της νόησης στην επεξεργασία της λογικής σκέψης.
Τον νόμο της ταυτότητας.
Τον νόμο της αντίφασης.
Τον νόμο του αποκλεισμού του τρίτου.
Η τυπική αυτή λογική δεν αντανακλά τις αμοιβαίες σχέσεις των πραγμάτων,τις εσωτερικές και εξωτερικές τους αντιφάσεις και την εξέλιξη τους.
Η ιδεαλιστική λογική του επικράτησε στην μεσαιωνική φιλοσοφία.
Υποστήριζε τα μεσαία στρώματα της δουλοκτητικής δημοκρατίας.


    Συνέχεια...

Σημ.όλα τα κομμάτια ήταν και θα είναι βασισμένα ή παρμένα από το ''η υλιστική φιλοσοφία'' του Γιάνη Μητρόπουλου

Ο υλισμός και ο ιδεαλισμός στην αρχαία Ελλάδα Α μέρος

Μετά τους  ελληνοπερσικούς πολέμους ,η Ελλάδα βρέθηκε με ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη της.
Η ανάπτυξη της παραγωγής αύξησε τις επιστημονικές γνώσεις,αναπτύχθηκαν επίσης η αρχιτεκτονική,η γλυπτική κι άλλες τέχνες.
Το σπουδαιότερο κέντρο του ελληνικού πολιτισμού ήταν τότε η Αθήνα.
Υλιστές φιλόσοφοι με μεγαλύτερη επιστημονική κατάρτιση,αναπτύσσουν παραπέρα την υλιστική φιλοσοφία,ανατρέποντας τις ιδεαλιστικές θεωρίες των πυθαγόρειων και Ελεατών.
Παράλληλη ανάπτυξη όμως είχε και η ιδεαλιστική φιλοσοφία.
Με τον καιρό [στην ανάπτυξη της αρχαίας Ελληνικής κοινωνίας],τα δύο φιλοσοφικά [αντίθετα],συστήματα αυξάνουν τις αντιθέσεις τους.


Αναξαγόρας.Βρίσκει ως αρχή των διάφορων σύνθετων σωμάτων,μικροσκοπικά υλικά σωματίδια [σπέρματα των πραγμάτων]που είναι άπειρα,ποικιλόμορφα,σύνθετα.
Τα διάφορα σύνθετα σώματα σχηματίζονται με τις ενώσεις των σωματιδίων και διαλύονται με τους διαχωρισμούς αυτών.Κανένα υλικό στοιχείο δεν χάνεται ,ούτε προστίθεται,γένεση και φθορά δεν υπάρχει αλλά μόνο σύνθεση και διάλυση.
Οι μεταβολές των πραγμάτων εξηγούνται με μηχανικούς συνδυασμούς των αρχικών υλικών σωματιδίων.
Η δύναμη που κινεί τα πάντα είναι ο ''νους'' τον οποίο όμως δεν θεωρεί κάτι άυλο και εξωκοσμικό.


Εμπεδοκλής.Πήρε ως αρχικά υλικά στοιχεία,την φωτιά,το χώμα,τον αέρα και το νερό που τα ονόμασε ''ριζώματα των πάντων''.Τα στοιχεία αυτά είναι αιώνια και δεν προέρχονται το ένα από το άλλο.
Με την ένωση των πρώτων υλικών στοιχείων σχηματίζονται τα διάφορα σύνθετα σώματα και διαλύονται με τους διαχωρισμούς τους.
Ο Εμπεδοκλής αναγνωρίζει δύο κινητικές δυνάμεις με τις οποίες εξηγεί την κίνηση των σωμάτων,την ένωση και τον διαχωρισμό των πρώτων στοιχείων.
Η μία είναι η φιλότης που ενώνει τις αρχικές υλικές ουσίες και η άλλη είναι το Νείκος που τις διαχωρίζει.
Τα φυτά βλάστησαν αυτόματα,μετά από εκείνα τα ζώα διαμορφώθηκαν βαθμιαία.
Έτσι υπήρξε ο πρόδρομος διάφορων κατοπινών θεωριών.


Λεύκιππος.Διατύπωσε πρώτος τη θεωρία για τα άτομα και για το κενό.
Ο κόσμος αποτελείται από απειροελάχιστα υλικά σωματίδια,αδιαίρετα[άτομα],το ''ον'',και από το κενό ,το ''μη ον''.Τα διάφορα σύνθετα πράγματα σχηματίζονται με τις ποικίλες ενώσεις των ατόμων και διαλύονται με τους διαχωρισμούς τους.


Δημόκριτος.Ερμήνευσε προβλήματα φυσικής,μαθηματικών,βιολογίας και τέχνης,κοινωνικής ζωής και φιλοσοφίας κ.α και έγραψε πολλά συγγράμματα.
Δίδαξε ότι ο κόσμος αποτελείτε από άπειρα,μικροσκοπικά υλικά σωματίδια [ον] και από το κενό[μη ον].Τα μικροσκοπικά υλικά σωματίδια είναι απλά ,αιώνια,άφθαρτα και αδιαίρετα[άτομα].Είναι και αναλλοίωτα.
Τα άτομα είναι ποιοτικά όμοια.Διαφέρουν στο σχήμα,στην τάξη και στην θέση.
Κινούνται αυτόματα μέσα στο κενό και αιώνια.
Θεωρεί την κίνηση ,αχώριστη από την ύλη και αιώνια ,χωρίς χρονική αρχή.
Θέτει για πρώτη φορά το πρόβλημα του χώρου και του χρόνου.
Χώρος είναι το μεγάλο κενό που μέσα του κινούνται αιώνια τα άτομα.
Χώρος είναι επίσης τα κενά που υπάρχουν μέσα στα σύνθετα σώματα και την έκταση των σωμάτων.
Τα άτομα κινούμενα συγκρούονται και απωθούνται ή ενώνονται.
Με τις διάφορες ενώσεις των ατόμων σχηματίζονται τα διάφορα σύνθετα σώματα και με τους διαχωρισμούς τους ,τα σύνθετα σώματα διαλύονται.
Άπειρος είναι ο χώρος,άπειρα είναι και τα κινούμενα σ αυτόν άτομα.
Γι αυτό άπειροι είναι και οι κόσμοι που εμφανίζονται και αποσυντίθενται.
Το σώμα και η ψυχή των ανθρώπων αποτελούνται από άτομα.Τα ψυχικά άτομα είναι πύρινα,ελαφρότερα από τα άλλα άτομα και σφαιρικά.Η ψυχή είναι θνητή όπως και το σώμα.
Όπως και οι άλλοι Έλληνες υλιστές,ο Δημόκριτος διδάσκει ότι τα οργανικά όντα προήλθαν από την ανόργανη ύλη.
Η υλιστική θεωρία του για τον κόσμο ανέτρεψε κάθε ιδεαλιστική αντίληψη και εδραίωσε τον ατομιστικό υλισμό.
Δίδαξε ότι οι αθάνατοι θεοί είναι κατασκευάσματα της φαντασίας των ανθρώπων.
Απορρίπτει τη θεωρία για την σκοπιμότητα στη φύση,και παραδέχεται την αντικειμενική νομοτέλεια της φύσης.Δεν παραδέχεται το τυχαίο το οποίο αποδίδει στη φαντασία των ανθρώπων που δεν είναι ικανοί να εξηγήσουν τις υλικές σχέσεις ανάμεσα στα διάφορα φυσικά σώματα.
Τα άτομα  και το κενό αποτελούν τη μόνη αντικειμενική πραγματικότητα και επίσης την γνήσια γνώση.Το χρώμα,η γεύση,η οσμή,το θερμό και το ψυχρό είναι η θολή γνώση.
Αρχή της γνώσης θεωρεί τις αισθήσεις χωρίς να παραβλέπει την ορθολογιστική επεξεργασία των αισθησιακών αντιλήψεων.
Κατά τον Δημόκριτο,η εξήγηση των αισθήσεων έχει ως εξής-Από την επιφάνεια των αντικειμένων ξεχωρίζουν τα ομοιώματα [απορροές] τους στον αέρα και επιτρέπουν στον άνθρωπο να τα διακρίνει.
Οι αισθήσεις μας παρέχουν τη θολή γνώση,η λογική τη γνήσια γνώση.
Υποστηρίζει την επαγωγή και ότι η γνώση προχωρά από το αίσθημα προς τη θεωρητική γνώση.
Οι ελλείψεις στα υλικά μέσα της ζωής οδήγησαν τους ανθρώπους στην συνεργασία και την κοινωνική ζωή.
Υποστήριζε τα μεσαία δημοκρατικά στρώματα.


         Συνέχεια...


  Από το ΄΄η υλιστική φιλοσοφία'' του Γιάνη Μητρόπουλου

Οι ιδεαλιστικές ανταπαντήσεις

Αντίθετα στους πρώτους αυτούς Έλληνες υλιστές,βρίσκονται οι Πυθαγόρειοι και η Ελεατική σχολή.


Πυθαγόρειοι.Ιδρυτής του ομίλου αυτού,ήταν ο Πυθαγόρας από τη Σάμο.
Οι Πυθαγόρειοι διδάσκουν ότι η βάση των διάφορων φυσικών πραγμάτων,είναι ο αριθμός.
Οι αρχές των όντων βρίσκονται μέσα σε αριθμητικές και γεωμετρικές σχέσεις.
Η κίνηση των σωμάτων είναι υποταγμένη σε μία αναλογία,αριθμητική και γεωμετρική.
Θεωρούσαν ως ουσία των πραγμάτων τις ποσοτικές σχέσεις και έδιναν στους αριθμούς μυστικιστικό συμβολισμό.
Πίστευαν στην αθανασία της ψυχής και στην μετεμψύχωση.



Ελεατική σχολή.Ιδρυτής της ήταν ο Ξενοφάνης.
Εγκαταστάθηκε στην Ελέα λόγω της Περσικής κατοχής.
Ο Ξενοφάνης δεν συμβιβάζεται με τις μυθικές ερμηνείες των φυσικών φαινομένων.
Διδάσκει ότι οι θεοί δημιουργήθηκαν από τους ανθρώπους κατ εικόνα και ομοίωση τους.Αν είχαν και τα άλογα και τα βόδια θεούς,θα τους έδιναν και αυτά τη μορφή τους.
Απορρίπτει τον πολυθεϊσμό και διδάσκει μία θεωρία για έναν θεό,που δεν μοιάζει καθόλου με τους ανθρώπους.Είναι ακίνητος και κυβερνάει με τη νόηση του τα πάντα.
Προχωρεί στον πανθεϊσμό.

Παρμενίδης.Με τον Παρμενίδη,η Ελεατική σχολή περνά προς τον δρόμο του καθαρού ιδεαλισμού.
Δέχεται το ακίνητο και αμετάβλητο αληθινό ον.Το αληθινό ον είναι αγέννητο,άφθαρτο και αιώνιο.
Αποσπά το ον από τη φύση και το θεωρεί υπερφυσικό.
Δεν παραδέχεται το αίσθημα ως αρχή της γνώσης και το αποσπά από τη νόηση.
Η αλήθεια φανερώνετε μονάχα με τη λογική.


Ζήνων.Άλλος εκπρόσωπος της Ελεατικής σχολής.Διδάσκει ότι το αληθινό ον είναι ένα και ακίνητο και αποκαλύπτεται μόνο με το λογικό.
Οι αισθήσεις μας,μας εξαπατούν,και η κίνηση των φυσικών φαινομένων,που μας τη φανερώνουν εκείνες ,δεν υπάρχει στο αληθινό ον.
Προσπαθεί να αποδείξει με διάφορα παράδοξα και αντιφάσεις,ότι η κίνηση και η μεταβολή που στηρίζονται στις αισθήσεις,οδηγούν σε άλυτες αντιφάσεις.

Οι Ίωνες υλιστές

Στην Ιωνία,την εποχή της μεγάλης ανάπτυξής της,αναδείχθηκαν οι πρώτοι συστηματικοί Έλληνες υλιστές φιλόσοφοι

Ας δούμε κάποια πράγματα από το ''η υλιστική φιλοσοφία '' του Γιάνη Μητρόπουλου ,που τα λέει με συνοπτικό και περιεκτικό τρόπο.

Θαλής.Είναι ο πρώτος συστηματικός φιλόσοφος Έλληνας.Ασχολήθηκε με την γεωμετρία,με την αστρονομία,με την φυσική και ανακάλυψε πολλές επιστημονικές αλήθειες που τις εφάρμοσε στη ναυσιπλοϊα,στο εμπόριο και στην πολεμική τέχνη.

Ο Θαλής συνδέει τις επιστημονικές γνώσεις του με την υλιστική φιλοσοφική του αντίληψη για τον κόσμο.

Ο Θαλής βρίσκει ως αρχικό υλικό στοιχείο στον κόσμο,το νερό.

Τα διάφορα φυσικά σώματα γεννιούνται από το νερό και στο νερό επανέρχονται.

Η πύκνωση και η αραίωση του νερού αποτέλεσαν τα πρώτα ενάντια ,που συνθέτουν το σύμπαν.

Την συμπύκνωση και την αραίωση απέδιδε ο Θαλής,σε κάποια ψυχή που τη θεωρούσε ενεργητική δύναμη της ύλης.

Θεωρούσε,δηλαδή,τον κόσμο,ζωντανό,έμψυχο και κινούμενο συνεχώς.

Ύλη και ζωή ,κατά το Θαλή,είναι αδιαχώριστα.

Αναξίμανδρος.Ως αρχή του κόσμου και ακένωτη πηγή των διάφορων υλικών πραγμάτων,ο Αναξίμανδρος ,βρίσκει το άπειρο[ακαθόριστη ύλη].

Άπειροι κόσμοι γεννιούνται από τους κόλπους του απείρου και ξαναγυρίζουν διαλυμένοι σε αυτό.

Αιώνια είναι η γενετική και η καταστρεπτική του δύναμη.

Αιώνια γίνεται η ανακύκλωση των διάφορων υλικών πραγμάτων.

Η δημιουργία των διαφόρων σωμάτων ,οφείλεται στο έκκριμα του απείρου,εναντίων υλών.Του θερμού και του ψυχρού,του ξηρού και του υγρού.

Το δε έκκριμα αυτό οφείλεται στην αέναη κίνηση του άπειρου.

Τα ζώα και οι άνθρωποι,κατά τον Αναξίμανδρο,διαμορφώθηκαν στη λάσπη της θάλασσας και σιγά σιγά βγήκαν στη στεριά.

Αναξιμένης.Ως αρχή των όντων,ο Αναξιμένης,θεωρούσε τον αέρα.

Κατά τον Αναξιμένη,ο αέρας είναι ζώσα δύναμη.

Με την πύκνωση και την αραίωση του αέρα,εξηγούσε την αιώνια μεταβολή των φυσικών σωμάτων.

Με τις διαδοχικές συμπυκνώσεις του ο αέρας γίνεται,άνεμος,σύννεφο,νερό,γη .Με την αραίωση του γίνεται φωτιά.Από τη φωτιά σχηματίζονται ο ήλιος και τα αστέρια.

Η κατανομή των μορίων του αέρα,σε διαφόρους βαθμούς,δημιουργεί τις διαφορές των όντων.

Τα διάφορα φυσικά σώματα αλλάζουν αδιάκοπα και τίποτε δεν χάνεται.

Ηράκλειτος.Ο Ηράκλειτος ανέπτυξε παραπέρα την υλιστική διαλεκτική αντίληψη,με μεγαλύτερη σαφήνεια.

Ο Ηράκλειτος θεωρούσε ως πρώτο υλικό στοιχείο του κόσμου την φωτιά.

Κατά τον Ηράκλειτο η φωτιά είναι ένα υλικό στοιχείο που δημιουργεί με τις αλλοιώσεις του,την πορεία του κόσμου.Η φωτιά είναι το πιο κινητικό και επιδεκτικό στη μεταβολή υλικό στοιχείο.

Δίνει στην ψυχική ζωή,υλιστική εξήγηση.Η ψυχή είναι μία από τις μεταβατικές καταστάσεις της φωτιάς.

Ο Ηράκλειτος διακρίνει την ύπαρξη των αντίθετων στη φύση και τις σχέσεις τούτων.

Τα αντίθετα παλεύουν.Ο κόσμος βρίσκεται σε μία αιώνια πάλη.

Με την πάλη και την ένωση των αντίθετων,επιτυγχάνεται η γέννηση,η ανάπτυξη και ο μετασχηματισμός των υλικών πραγμάτων.

Τα διάφορα φυσικά σώματα βρίσκονται σε αδιάκοπη ροή και μεταβολή.Περνούν στα αντίθετα τους.

Το ψυχρό γίνεται θερμό και αντίστροφα,το υγρό ξηρό κι αντίστροφα.

Δεν υπάρχει τίποτε το στάσιμο στον κόσμο παρά μόνο μεταβολή προς τα άνω και προς τα κάτω.

Τα διάφορα υλικά πράγματα γίνονται σύμφωνα με το ''Λόγο'',που είναι ο αιώνιος κοσμικός νόμος,σαν το ντάο των Κινέζων.

Ως αντικείμενο της γνώσης,θεωρούσε τη φύση,τον εξωτερικό υλικό κόσμο,ο οποίος δίδαξε,ότι γίνεται γνωστός με τις αισθήσεις.Μεγάλη σημασία όμως ,έδινε και στη νόηση.

Αυτοί ήταν οι πρώτοι Έλληνες υλιστές φιλόσοφοι.